Aziz Sancar Kimdir? Nobel Ödülünü Neden Aldı?

Aziz Sancar, Türk-Amerikan moleküler biyolog ve biyokimyacıdır. 8 Eylül 1946 tarihinde Mardin'in Savur ilçesinde doğdu. 2015 yılında Nobel Kimya Ödülü'nü kazandı.

Aziz Sancar Kimdir?

Aziz Sancar, bilim dalında Nobel Ödülü kazanan ilk Türktür.

Ödülü, hücrelerin hasar gören DNA'yı nasıl onardığını açıklayan çalışmalarıyla aldı. Bu araştırmalar hem kanser oluşumunun anlaşılmasında hem de kemoterapi ilaçlarının etkisinin açıklanmasında temel öneme sahiptir.

Kuzey Karolina Üniversitesi'nde profesör olarak görev yapmaktadır.

Aziz Sancar Künyesi

• Doğum tarihi: 8 Eylül 1946
• Doğum yeri: Savur, Mardin
• Meslek: Moleküler biyolog, biyokimyacı
• Görevi: Kuzey Karolina Üniversitesi, Sarah Graham Kenan Profesörü
• Nobel: 2015 Kimya Ödülü

Aziz Sancar Kaç Yaşında ve Nereli?

8 Eylül 1946 doğumlu olan Aziz Sancar, 2026 yılı itibarıyla 79 yaşındadır.

Mardin'in Savur ilçesinde doğdu.

Aziz Sancar'ın Ailesi

Sekiz çocuklu bir ailenin yedinci çocuğu olarak dünyaya geldi.

Babası Abdülgani Sancar çiftçiydi, annesi Meryem Sancarın okuma yazması yoktu. İkisi de eğitim almamış olmalarına rağmen çocuklarının okumasına büyük önem verdiler.

Ağabeyi Kenan Sancar, kendisine beş yaşındayken okuma yazma öğretti ve ilerleyen yıllarda Türk Silahlı Kuvvetleri'nde tuğgeneral rütbesine yükseldi.

Sancar, lise yıllarında futbol oynadı ve kalecilik yaptı. Genç millî takım seçmelerine çağrıldığını, ancak fiziksel yeterlilik konusundaki tereddütleri nedeniyle katılmadığını belirtmiştir.

Aziz Sancar'ın Eğitimi

1963: İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi'ne başladı.

1969: Fakülteden birincilikle mezun oldu. Mezuniyet derecesi kayıtlarda 625 kişilik sınıfın birincisi olarak yer almaktadır.

1969-1971: Savur ve çevresindeki köylerde hekimlik yaptı; Sağlık Bakanlığı tarafından sağlık ocağı baştabipliğine atandı.

1971: Burs kazanarak ABD'ye gitti ve Johns Hopkins Üniversitesi'nde biyokimya doktora programına başladı. Ancak dil ve uyum sorunları nedeniyle bir yıl içinde ayrılarak Türkiye'ye döndü.

1973: Teksas Üniversitesi Dallas kampüsünün biyoloji programına kabul edildi.

1977: Doktora tezini savundu. Tez konusu, DNA'yı ışıkla onaran fotoliyaz enzimiydi.

Akademik Kariyeri

1977-1982, Yale Üniversitesi: Tıp Fakültesi'nde doktora sonrası araştırmacı olarak çalıştı. Bu dönemde DNA onarımıyla ilgili birkaç geni klonladı ve en çok atıf alan çalışmalarından birine imza attı.

Not: Yale'e laboratuvar teknisyeni olarak girdiği yönünde yaygın bir anlatı bulunmaktadır. Ancak kendi otobiyografisi ve üniversite kayıtları bu dönemi doktora sonrası araştırmacılık olarak tanımlamaktadır.

1982, Kuzey Karolina Üniversitesi: Biyokimya ve Biyofizik Bölümü'ne katıldı.

Bu geçişin arka planında dikkat çekici bir ayrıntı bulunmaktadır. Sancar, Yale'deki çalışmasının ardından yaklaşık elli üniversiteye başvurdu ve tamamından olumsuz yanıt aldı. Kuzey Karolina Üniversitesi'nden gelen davet, akademik kariyerinin devamını sağladı.

1988: Profesör oldu.

1997: Üniversitenin en prestijli kürsülerinden biri olan Sarah Graham Kenan Profesörlüğüne atandı ve bu görevi sürdürmektedir.

Kırk yılı aşan öğretim üyeliği boyunca otuz beşten fazla doktora öğrencisi ve elli beşten fazla doktora sonrası araştırmacı yetiştirmiştir.

Nobel Ödülü'nü Neden Aldı?

Aziz Sancar, 2015 Nobel Kimya Ödülünü Tomas Lindahl ve Paul Modrich ile paylaştı.

Ödülün resmî gerekçesi DNA onarımının mekanizmalarına dair çalışmalar olarak açıklandı.

Üç bilim insanı, DNA onarımının farklı yollarını çözmüştü:

• Tomas Lindahl: Baz eksizyon onarımı
• Paul Modrich: Yanlış eşleşme onarımı
• Aziz Sancar: Nükleotid eksizyon onarımı

Ödül töreni 10 Aralık 2015 tarihinde Stockholm'de yapıldı.

DNA Onarımı Nedir?

Sancar'ın çalışmalarını anlamak için önce sorunu anlamak gerekir.

Hücrelerimizdeki DNA sürekli hasar görür. Güneşin morötesi ışığı, DNA ipliğindeki komşu iki yapı taşını birbirine yapıştırır. Bu, hücre için ölümcül olabilecek bir hatadır.

Eğer bu hatalar onarılmazsa hücre ya ölür ya da kontrolsüz bölünerek kansere yol açar.

Nükleotid eksizyon onarımı, hücrenin bu hatayı düzeltme yöntemidir. Sistem, hasarlı bölgeyi tespit eder, iki ucundan keser, hasarlı parçayı çıkarır ve yerine doğrusunu yerleştirir.

Sancar'ın Bilimsel Katkıları

Fotoliyaz enzimi: Sancar, 1975 yılında bu enzimin genini klonladı. Fotoliyaz, mavi ışığın enerjisini kullanarak morötesi ışığın DNA'da yarattığı hasarı onarır. Sancar enzimin çalışma mekanizmasını en ince ayrıntısına kadar çözdü.

1993 yılında insanlarda fotoliyaz bulunmadığını kanıtladı. Bu bulgu, sonraki keşiflerin kapısını açtı.

Bakterilerde onarım: 1982 ve 1983 yıllarında, bakterilerde onarım yapan enzim kompleksinin hasarlı ipliği iki ayrı yerden birden kestiğini gösterdi. O döneme kadar geçerli olan model tek bir kesim öngörüyordu. Bu keşif alanı değiştirdi.

İnsanda onarım: 1991 yılında, beş yıllık bir çalışmanın ardından insan hücrelerinde çıkarılan hasarlı parçayı yakaladı. Ardından onarım için gerekli altı faktörü ayrı ayrı saflaştırarak tepkimeyi laboratuvar ortamında sıfırdan yeniden kurdu.

Genom haritalaması: Kendi geliştirdiği bir yöntemle insan genomunun onarım haritasını tek yapı taşı çözünürlüğünde çıkardı.

Bu sistemdeki bozukluklar, güneş ışığına aşırı duyarlılıkla seyreden bazı kalıtsal hastalıkların temelini oluşturur.

Biyolojik Saat Çalışmaları

Sancar'ın ikinci büyük araştırma alanı, tesadüfi bir gözlemle başladı.

1996 yılında Türkiye dönüşü uçakta okuduğu bir yazıda biyolojik saatin mavi ışıkla ayarlandığını okudu. Elindeki iki insan proteininin bu işi yapıyor olabileceğini düşündü ve bunlara kriptokrom adını verdi.

Kriptokrom, vücudun yirmi dört saatlik iç saatini yöneten geri besleme döngüsünün parçasıdır. Uyku düzeni, hormon salgısı ve sindirim bu saate bağlıdır.

Sancar'ın laboratuvarı ilerleyen yıllarda bu iki alanı birbirine bağladı: DNA onarımının hızı da gün içinde biyolojik saate göre değişmektedir. Bu bulgu, kemoterapinin günün doğru saatinde verilmesi fikrinin temelini oluşturdu.

Elli Reddin Ardından Gelen Davet

Aziz Sancar'ın kariyerindeki en çarpıcı ayrıntılardan biri, akademik hayatının neredeyse bitme noktasına gelmiş olmasıdır.

Yale'deki doktora sonrası çalışmasını tamamladıktan sonra ABD genelinde yaklaşık elli üniversiteye öğretim üyeliği başvurusu yaptı.

Kendi anlatımına göre başvuruların tamamı olumsuz sonuçlandı; bir kısmına yanıt bile verilmedi.

Bu noktada Kuzey Karolina Üniversitesi'nden gelen davet süreci değiştirdi. Bölüm başkanının teklifi üzerine 1982'de üniversiteye katıldı ve kariyerinin geri kalanını burada geçirdi.

Nobel'e götüren çalışmaların tamamı bu üniversitede yapılmıştır.

Türkiye'nin Kaçıncı Nobel Ödülü?

Aziz Sancar, Türkiye'nin ikinci Nobel ödülü sahibidir.

İlk Nobel, 2006 yılında Edebiyat dalında Orhan Pamuka verilmişti.

Sancar'ın ödülü, bilim dalında Nobel kazanan ilk Türk olması bakımından ayrı bir öneme sahiptir.

Not: 2024 yılında İstanbul doğumlu Daron Acemoğlu Nobel Ekonomi Ödülü'nü kazanmıştır.

Fotoliyaz Enzimine Duyduğu İlgi

Sancar'ın bilimsel kariyerinde bir enzim özel bir yer tutar: fotoliyaz.

Doktora tezinden başlayarak yaklaşık yirmi yıl boyunca bu enzim üzerinde çalıştı ve tepkimenin her adımını saniyenin trilyonda biri düzeyinde ayrıntıyla çözdü.

Sancar bu çalışmayı, kendi ifadesiyle Nobel'e götüren araştırmasından daha heyecan verici bulduğunu belirtmiştir. Enzimi "en güzel enzim" olarak nitelendirmiştir.

Sancar Vakfı ve Türk Evi

Sancar ve eşi, 2007 yılında kâr amacı gütmeyen bir eğitim ve kültür vakfı kurdu.

Vakfın kuruluş nedeni, Sancar'ın ABD'ye ilk geldiği yıllarda yaşadığı barınma ve uyum güçlükleridir. Türk öğrencilerin aynı sorunları yaşamaması amaçlanmıştır.

Carolina Türk Evi olarak bilinen merkez, bugün Sancar Türk Kültür ve Toplum Merkezi adını taşımaktadır. Kuzey Karolina'daki üniversite kampüsüne yakın konumdadır ve kültürel etkinlikler düzenlemektedir.

Merkezin arkasında, Türk araştırmacılara konaklama sağlayacak bir öğrenci yurdunun inşası sürmektedir.

Sancar, Nobel ödül parasını bu merkeze bağışlamıştır.

Nobel Madalyasını Nereye Verdi?

Aziz Sancar, Nobel madalyasının aslını ve beratını 19 Mayıs 2016 tarihinde Anıtkabire bağışladı.

Madalya, Anıtkabir'de özel bir vitrinde sergilenmektedir.

Bağışın gerekçesini, eğitim imkânlarını Cumhuriyet'e borçlu olmasıyla açıkladı.

Madalyanın kopyalarını ise İstanbul Üniversitesi'ne ve öğrenim gördüğü ABD üniversitelerine verdi.

Aldığı Diğer Ödüller

• 1995: TÜBİTAK Bilim Ödülü
• 2004: Amerikan Sanat ve Bilimler Akademisi üyeliği
• 2005: ABD Ulusal Bilimler Akademisi üyeliği. Bu akademiye seçilen ilk Türk'tür.
• 2006: Türkiye Bilimler Akademisi şeref üyeliği
• 2007: Vehbi Koç Ödülü
• 2016: ABD Ulusal Tıp Akademisi üyeliği
• 2016: Kuzey Karolina eyaletinin en yüksek sivil nişanı
• 2025: Türk Devletleri Teşkilatı Ali Şir Nevai Uluslararası Ödülü

Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan başta olmak üzere çok sayıda ülkeden fahri doktora unvanı almıştır.

Ankara'daki bir sağlık araştırma merkezi ve bir eğitim kampüsü kendi adını taşımaktadır.

Eşi ve Ailesi

Aziz Sancar, Gwendolyn Boles Sancar ile 1978 yılında evlendi.

Gwen Sancar da moleküler biyoloji alanında doktora sahibidir ve Kuzey Karolina Üniversitesi'nde biyokimya profesörüdür. Çift, doktora yıllarında Dallas'ta tanışmıştır.

Çiftin çocuğu bulunmamaktadır. Sancar bu konuda öğrencilerini kendi çocukları olarak gördüğünü ifade etmiştir.

Güncel Çalışmaları

22 Ağustos 2026 itibarıyla Aziz Sancar akademik görevini sürdürmektedir. Yetmiş dokuz yaşında ders vermeye, laboratuvarını yönetmeye ve araştırma yapmaya devam etmektedir.

Beyin tümörü araştırması: Sancar'ın laboratuvarı, en agresif beyin tümörü olan glioblastom üzerinde çalışmaktadır.

Araştırmada, laboratuvarlarda DNA işaretleyici olarak kullanılan bir kimyasalın kanser ilacı olarak potansiyeli incelendi. Maddenin çalışma mantığı şudur: DNA yapı taşının taklidi olduğu için bölünen hücre onu DNA'sına katıyor, hücre bunu hasar sanıp durmadan onarmaya çalışıyor ve bu döngüde ölüyor. Kanser hücreleri daha hızlı bölündüğü için seçici olarak hedeflenmiş oluyor.

Ocak 2026'da yayımlanan çalışmada, bu maddenin mevcut bir kemoterapi ilacıyla birlikte kullanıldığında fare modellerinde tümörü tamamen ortadan kaldırdığı bildirildi.

Önemli uyarı: Bu sonuçlar klinik öncesi aşamadadır. Çalışma fareler ve laboratuvar ortamındaki hasta dokuları üzerinde yapılmıştır; insanlarda henüz denenmemiştir. Araştırma ekibi de kliniğe ulaşmadan önce alınacak uzun bir yol olduğunu belirtmektedir.

Sık Sorulan Sorular

Aziz Sancar kaç yaşında?

8 Eylül 1946 doğumludur, 2026 itibarıyla 79 yaşındadır.

Aziz Sancar nereli?

Mardin'in Savur ilçesi doğumludur.

Nobel Ödülü'nü hangi yıl ve hangi dalda aldı?

2015 yılında Kimya dalında aldı. Tomas Lindahl ve Paul Modrich ile paylaştı.

Nobel Ödülü'nü neden aldı?

Hücrelerin hasar gören DNA'yı nasıl onardığını açıklayan çalışmaları nedeniyle. Özellikle nükleotid eksizyon onarımı mekanizmasını çözdü.

Türkiye'nin kaçıncı Nobel ödülü sahibi?

İkinci. İlki 2006'da Orhan Pamuk'a verilmiştir. Sancar bilim dalında Nobel alan ilk Türk'tür.

Nobel madalyasını nereye bağışladı?

19 Mayıs 2016'da Anıtkabir'e bağışladı; madalya orada sergilenmektedir.

Aziz Sancar'ın eşi kim?

Gwendolyn Boles Sancar. Kendisi de Kuzey Karolina Üniversitesi'nde biyokimya profesörüdür.

Aziz Sancar hâlâ çalışıyor mu?

Evet. 2026 itibarıyla Kuzey Karolina Üniversitesi'nde ders vermekte ve laboratuvarını yönetmektedir.

Diğer biyografiler için Kim Kimdir bölümümüze bakabilirsiniz.

Kaynaklar: Nobel Vakfı resmî kayıtları, Kuzey Karolina Üniversitesi açıklamaları ve akademik yayınlar. Klinik öncesi araştırma sonuçları bu niteliğiyle belirtilmiştir.