Fatih Sultan Mehmet Kimdir? Hayatı, Fetih ve Seferleri

Fatih Sultan Mehmet, Osmanlı Devleti'nin yedinci padişahıdır. 30 Mart 1432 tarihinde Edirne'de doğdu, 3 Mayıs 1481 tarihinde vefat etti. 1453 yılında İstanbul'u fethederek Bizans İmparatorluğu'na son verdi.

Fatih Sultan Mehmet Kimdir?

Osmanlı tarihinde II. Mehmed olarak da anılır. İstanbul'un fethi nedeniyle kendisine verilen Fâtih unvanıyla tanınır.

İki kez tahta çıkmıştır. İlk saltanatı henüz on iki yaşındayken başlamış ve kısa sürmüştür. Asıl saltanatı 1451 ile 1481 arasındaki otuz yıllık dönemdir.

Bu süre içinde Osmanlı Devleti'ni bir beylikten imparatorluğa dönüştüren askerî ve idarî düzenlemeleri hayata geçirmiştir.

Fatih Sultan Mehmet Künyesi

• Doğum: 30 Mart 1432, Edirne
• Ölüm: 3 Mayıs 1481
• Babası: II. Murad
• Saltanat: 1444-1446 ve 1451-1481
• Şairlik mahlası: Avnî
• Türbesi: Fatih Camii hazîresi, İstanbul

Fatih'in Ailesi ve Çocukluğu

Fatih Sultan Mehmet, II. Muradın dördüncü oğludur.

Annesi konusunda kaynaklar net değildir. Yaygın olarak Hüma Hatun adı kullanılmakla birlikte, akademik kaynaklarda annesinin adı çoğunlukla zikredilmez. Bursa'daki türbenin kitabesinde de isim geçmemektedir. Bu nedenle annesinin kimliği ve kökeni hakkında kesin hüküm verilememektedir.

Ağabeyi Alâeddin Ali Çelebi Amasya valisiydi ve 1443 sonlarında vefat etti. Bu ölüm, Mehmed'i tahtın tek vârisi hâline getirdi.

Not: Altı yaşında Amasya'ya vali tayin edildiği yönündeki yaygın bilgi, akademik kaynaklarca şüpheli bulunmaktadır.

Kasım-Aralık 1450'de Dulkadıroğlu Süleyman Bey'in kızı Sitti Hatun ile Edirne'de görkemli bir düğünle evlendi. Oğulları arasında sonradan tahta çıkacak II. Bayezid ve Cem Sultan bulunmaktadır.

İki Kez Tahta Çıkışı

Fatih'in tahta geliş süreci Osmanlı tarihindeki en sıra dışı örneklerden biridir.

1443 baharı: Edirne'den Manisa'ya vali olarak gönderildi.

Ağustos 1444: Babası II. Murad tahtı ona bıraktı. İlk cülûsu on iki yaşında gerçekleşti.

Kasım 1444: Varna Savaşı'nda ordunun başında babası bulunuyordu.

Ağustos 1446: Edirne'deki yeniçeri isyanının ardından II. Murad yeniden tahta çıktı; Mehmed tahttan indirilerek Manisa'ya gönderildi.

3 Şubat 1451: II. Murad vefat etti.

18 Şubat 1451: Mehmed on dokuz yaşında ikinci kez tahta çıktı.

İlk saltanat dönemi, ders kitaplarında sıklıkla deneyimsizlikle açıklanır. Ancak dönemin asıl niteliği bir iktidar mücadelesidir: ihtiyatlı barış siyasetini savunan Çandarlı Halil Paşa ile fütuhat yanlısı Zağanos ve Şehâbeddin paşalar arasındaki çekişme.

Fatih'in Eğitimi ve Hocaları

Fatih'in eğitiminde çok sayıda âlim görev almıştır. Kaynaklarda adı geçen hocaları arasında Molla Gürânî, Hocazâde Muslihuddin, Molla İlyas, Sirâceddin Halebî ve Hasan Samsunî bulunmaktadır.

Molla Gürânî, II. Murad tarafından Manisa'da geniş yetkiyle özel hoca olarak atanmıştı.

Akşemseddinin de başlangıçta üzerinde büyük tesiri olduğu belirtilir. Kendisi manevî bir etki figürü olarak anılmaktadır.

İstanbul'un Fethi

Fetih hazırlıkları tahta çıktıktan kısa süre sonra başladı.

Şubat 1452: Boğaz'ın Avrupa yakasında, Anadoluhisarı'nın karşısına Boğazkesen yani bugünkü adıyla Rumelihisarının inşasına başlandı. Kale Ağustos 1452 sonunda tamamlandı.

Kalenin amacı üç yönlüydü: şehrin Karadeniz üzerinden gelen ikmal yolunu kesmek, Boğaz geçişini güvenceye almak ve kuşatmaya üs sağlamak.

Edirne'de toplanan meşveret meclisinde kuşatma kararı alındı.

Kuşatmanın Seyri

Kuşatma 6 Nisan 1453 ile 29 Mayıs 1453 arasında, toplam elli dört gün sürdü.

2 Nisan 1453: Haliç'in girişi zincirle kapatıldı.

21-22 Nisan 1453: Osmanlı donanmasının bir bölümü karadan yürütülerek Marmara'dan Haliç'e indirildi.

Önemli düzeltme: Bu harekât tarihte ilk kez yapılan bir iş değildir. Birinci Haçlı Seferi'nde Haçlılar gemileri İznik Gölü'ne taşımış, Beylikler döneminde Aydınoğlu Umur Bey benzer bir harekât gerçekleştirmiştir.

Toplar: Kuşatmada kullanılan büyük topların dökümünde Urban adlı top dökümcüsünün rolü bilinmektedir. Topların ölçülerine ilişkin popüler kaynaklarda birbirini tutmayan rakamlar dolaşmaktadır; bu nedenle kesin bir ölçü verilmemektedir.

29 Mayıs 1453: Saldırı günü ilk sancak Edirnekapı tarafında dikildi. Ancak asıl ordu, Topkapı ile Yalıkapı arasında açılan gediklerden şehre girdi.

Sonucu belirleyen etkenler arasında surların topla yıkılması, savunmadaki Bizanslılar ile Latinler arasındaki anlaşmazlık ve başkumandanın yaralanarak görevi bırakması sayılmaktadır.

Fetihten Sonra Alınan Kararlar

Fatih, şehri harap olmadan ele geçirmek istiyordu. Bu doğrultuda alınan başlıca kararlar:

• Katliam yasaklandı.
• Padişah, ileri gelen esirleri bizzat fidye ödeyerek kurtardı.
• Şehrin boş kalmaması için dönen Rumlara yerleşme izni, vergi muafiyeti ve ev tahsisi yapıldı.
• 1 Haziran 1453: Galata, Cenevizlilerden teslim alındı ve serbest ticaret hakkı tanındı.
• Katolik karşıtı bir isim olan Gennadios seçimle patrik yapıldı; imparatorluktaki Ortodokslar onun idaresine verildi.
• Ermeni Patrikliği ve hahambaşılık da İstanbul'da konumlandırıldı.

Ayasofya camiye çevrildi. Yapıdaki mozaikler yok edilmedi; ince bir sıva tabakasıyla örtüldü. Bu uygulama sayesinde mozaikler günümüze ulaşabilmiştir.

İskân politikası: Şehri yeniden nüfuslandırmak için sürgün yöntemi geniş ölçüde uygulandı. Bu zorunlu iskân politikası, özellikle Anadolu'da yeni sorunlara yol açtı.

Fatih'in Seferleri

Otuz yıllık saltanatında çok sayıda sefer düzenlendi.

Balkanlar ve Batı:

• 1456: Belgrad kuşatması. Başarısızlıkla sonuçlandı; Fatih bozgunu önlemek için savaş meydanına atıldı ve alnından yaralandı.
• Haziran 1459: Semendire alındı, Sırbistan doğrudan Osmanlı hâkimiyetine girdi.
• 1460: Mora seferi.
• 1461-62: Eflak seferi.
• 1463: Bosna'nın fethi. Aynı yıl Venedik savaş ilan etti; savaş on altı yıl sürdü.
• 11 Temmuz 1470: Eğriboz alındı.
• 25 Ocak 1479: Venedik ile barış antlaşması imzalandı.
• 1480: Rodos kuşatması. Doksan gün sonra başarısızlıkla sonuçlandı.
• 11 Ağustos 1480: İtalya'daki Otranto alındı. Şehir, Fatih'in ölümünün ardından 1481'de kaybedildi.

Anadolu ve Karadeniz:

• 1459: Amasra.
• 1461: Sinop ve Trabzon Rum İmparatorluğu. Trabzon doğrudan ilhak edildi.
• 1468: Karaman seferi; Konya alındı.
• 6 Haziran 1475: Kefe alındı ve Kırım Hanlığı Osmanlı'ya bağlandı.

Otlukbeli Savaşı

11 Ağustos 1473 tarihinde Erzincan bölgesindeki Otlukbeli mevkiinde, Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan ile karşılaşıldı.

Savaş öncesinde Osmanlı ordusu bir yenilgi almış ve Rumeli Beylerbeyi'ni kaybetmişti; ayrıca ordunun yalnızca sekiz günlük erzağı kalmıştı.

Sonucu belirleyen etken, Şehzade Mustafa kumandasındaki birliklerin sol koldaki saldırısı oldu. Uzun Hasan savaş alanından çekildi.

Zaferin sonucu, Fırat'ın batısındaki Anadolu üzerinde tam Osmanlı kontrolünün sağlanması ve Venedik'in doğudaki müttefik arayışının sona ermesi oldu.

Fatih Kanunnâmesi ve Kardeş Katli Meselesi

Fatih döneminde hazırlanan Teşkilât Kanunnâmesi'ndeki bir madde, Türkiye'de en çok tartışılan tarihî konulardan biridir.

Maddenin metni şöyledir: "Ve her kimesneye evlâdımdan saltanat müyesser ola, karındaşların nizâm-ı âlem içün katl itmek münâsibdir. Ekser ulemâ dahi tecviz etmişlerdir."

Metnin sahihliği: Kanunnâmenin uydurma olduğu 1950'lerde ileri sürülmüştü. Ancak sonradan başka nüshalar ortaya çıkmış ve karşılaştırmalı neşirlerle metnin sahih olduğu ortaya konmuştur. Bugünkü akademik değerlendirme bu yöndedir.

Metnin dili: Maddede "vaciptir" gibi kesin bir emir yerine "münâsibdir" yani uygundur ifadesi kullanılmıştır. Ayrıca "ekser ulemâ dahi tecviz etmişlerdir" ibaresi, konunun içtihadî olduğunu ve farklı görüşler bulunduğunu dolaylı olarak kabul etmektedir. Yani madde emredici değil, cevaz vericidir.

Tarihsel bağlam: Kardeş veya akraba katli Fatih'ten önce de uygulanmıştı. Fatih bu uygulamayı başlatan değil, kanunlaştıran isimdir. Düzenlemenin doğrudan gerekçesi, 1402 ile 1413 arasındaki Fetret Devri'nde yaşanan taht mücadelesidir.

Fatih'in kendisi de tahta çıktığında bebek kardeşi Ahmed'i öldürtmüştür.

Uygulama 1603 yılında I. Ahmed döneminde, en yaşlı hanedan üyesinin tahta geçmesi usulüne geçilerek terk edilmiştir.

Bilim ve Sanata Katkısı

Sahn-ı Semân medreseleri: Külliyenin inşasına 1463'te başlandı, sekiz medrese 1470'te tamamlandı. Her medresede on dokuz oda ve bir dershane bulunuyordu; toplam yüz elli iki odanın yüz yirmisi öğrencilere ayrılmıştı.

Not: Bu medreselerde okutulan eserler listesi fıkıh, fıkıh usulü, hadis ve tefsir alanlarındaki temel kitaplardan oluşmaktadır. "Sahn-ı Semân'da fizik, kimya ve astronomi okutuluyordu" yönündeki yaygın iddia akademik kaynaklarca desteklenmemektedir.

Ali Kuşçu: Semerkant'ta yetişmiş astronom ve matematikçi, Fatih döneminde İstanbul'a geldi. Medrese ders programlarını hazırladığı yönündeki bilgi kuvvetli bir gelenek olmakla birlikte kesin değildir.

Diğer çalışmalar: Batlamyus'un coğrafya eserini Arapçaya tercüme ettirdi ve bir dünya haritası hazırlattı. Ayrıca dönemin âlimlerine Gazzâlî ile İbn Rüşd arasındaki felsefe tartışmasını inceleterek karşılaştırmalı eserler yazdırdı.

Kütüphanesinden günümüze ulaşan Batı kültürüyle ilgili elli eserin kırk ikisi Yunancadır.

Gentile Bellini portresi: Venedikli ressam, Eylül 1479 ile Ocak 1481 arasında İstanbul'da bulundu ve padişahın portresini yaptı. Tablo bugün Londra'daki National Gallery koleksiyonundadır.

Not: Tablo on dokuzuncu yüzyılda büyük ölçüde üzerinden boyanmıştır. Modern görüntüleme teknikleri, mevcut yüzeyin altındaki özgün çizimleri doğrulamıştır.

Kaç Dil Biliyordu?

Bu konu, Fatih hakkında en çok çarpıtılan bilgilerden biridir.

Fetihten kısa süre sonra İstanbul'da bulunan Venedikli bir gözlemci ve akademik kaynaklar, padişahın Türkçe, Rumca ve Slavca olmak üzere üç dil konuştuğunu bildirmektedir.

Buna ek olarak medrese eğitimi ve şiirlerindeki hâkimiyet nedeniyle Arapça ve Farsçaya vâkıf olduğu şüphesizdir.

Popüler kaynaklarda geçen yedi veya sekiz dil iddiaları belgeye dayanmamaktadır. Latince, İtalyanca ve benzeri dilleri bildiği yönündeki iddialar on dokuzuncu ve yirminci yüzyıl popüler literatüründe çoğalmıştır.

Şairliği ve Avnî Divanı

Fatih Sultan Mehmet şiir yazmış ve Avnî mahlasını kullanmıştır.

Şiirlerini içeren tek eser İstanbul Millet Kütüphanesi'nde bulunmaktadır. Yirmi iki varaktan oluşan eser, tam bir divandan küçük olduğu için teknik olarak divançe sayılır.

İçeriğinde 70 gazel, bir muhammes ve bir kıta yer alır.

Üslûbu açık ve akıcıdır. Arapça ve Farsça tamlamalar yerine Türkçe ifadeleri tercih etmesi dikkat çeken bir özelliğidir.

Ölümü

Fatih Sultan Mehmet, 3 Mayıs 1481 tarihinde yeni bir sefer için Üsküdar'a geçtikten sonra, Gebze yönündeki Hünkârçayırı denilen yerde vefat etti. Kırk dokuz yaşındaydı.

Ölüm sebebi kaynaklarda nikris yani gut hastalığına bağlanmaktadır. Zehirlenerek öldüğü yönündeki iddialar tek bir kaynaktaki bilginin yorumuna dayanmakta ve başka kaynaklarla doğrulanmamaktadır.

Kendi yaptırdığı Fatih Camii'nin hazîresine defnedildi.

Not: Bazı popüler kaynaklarda geçen 31 Mayıs 1481 tarihi yanlıştır.

Ona Atfedilen Uydurma Sözler

Fatih Sultan Mehmet'e atfedilen bazı ünlü ifadelerin kaynağı bulunmamaktadır.

"Ya ben İstanbul'u alırım, ya İstanbul beni." Bu söz yalnızca popüler kaynaklarda ve birbirinden farklı varyantlarla dolaşmaktadır. Çağdaş hiçbir Osmanlı veya Bizans kaynağında bu ifadeye rastlanmamaktadır.

"Fatih olmasaydım Ulubatlı Hasan olmak isterdim." Bu sözün Fatih'in ağzından çıktığına dair hiçbir kaynak yoktur.

Ulubatlı Hasan anlatısı da tartışmalıdır. Anlatının kaynağı, on altıncı yüzyılda genişletilmiş bir kroniktir; söz konusu metnin özgün ve daha kısa hâlinde bu anlatı bulunmamaktadır. Osmanlı kaynaklarında da Ulubatlı Hasan adı geçmemektedir.

Sık Sorulan Sorular

Fatih Sultan Mehmet ne zaman doğdu?

30 Mart 1432 tarihinde Edirne'de doğdu.

Kaç yaşında tahta çıktı?

İlk kez on iki yaşında, 1444 yılında tahta çıktı. İkinci ve asıl saltanatı ise on dokuz yaşında, 18 Şubat 1451'de başladı.

İstanbul'un fethi kaç gün sürdü?

Kuşatma 6 Nisan 1453 ile 29 Mayıs 1453 arasında elli dört gün sürdü.

Gemileri karadan yürütmek ilk kez mi yapıldı?

Hayır. Birinci Haçlı Seferi'nde ve Aydınoğlu Umur Bey döneminde benzer harekâtlar yapılmıştı.

Fatih kaç dil biliyordu?

Kaynaklar Türkçe, Rumca ve Slavca konuştuğunu bildirmektedir. Arapça ve Farsçaya da vâkıftı. Daha yüksek dil sayısı iddiaları belgeye dayanmamaktadır.

Fatih Sultan Mehmet nasıl öldü?

3 Mayıs 1481'de vefat etti. Ölüm sebebi kaynaklarda gut hastalığına bağlanmaktadır.

Fatih'in şiirleri var mı?

Evet. Avnî mahlasıyla şiir yazmıştır. Eseri 70 gazel içeren bir divançedir.

Kardeş katli kanununu Fatih mi başlattı?

Uygulama Fatih'ten önce de vardı. Fatih bunu kanunlaştıran isimdir. Madde emredici değil, cevaz verici bir dille yazılmıştır.

Diğer tarihî şahsiyetler için Kim Kimdir bölümümüze bakabilirsiniz.

Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, akademik Osmanlı tarihi çalışmaları ve müze kayıtları. Tartışmalı noktalar ve doğrulanamayan iddialar yazı içinde açıkça belirtilmiştir.