Mimar Sinan, Osmanlı Devleti'nin en tanınan mimarıdır. Kayseri'nin Ağırnas köyünde doğdu ve 1588 yılında vefat etti. Elli yıl boyunca Hassa Mimarbaşılığı görevini yürüttü.
Mimar Sinan Kimdir?
Mimar Sinan, 1538 yılından ölümüne kadar Osmanlı Devleti'nin baş mimarı olarak görev yaptı.
Bu süre içinde İstanbul, Edirne ve imparatorluğun çeşitli bölgelerinde yüzlerce yapının inşasını yönetti veya projelendirdi.
En bilinen eserleri İstanbul'daki Süleymaniye Camii ile Edirne'deki Selimiye Camiidir.
Mimar Sinan Künyesi
- Doğum: Yaklaşık 1490, Ağırnas / Kayseri
- Ölüm: 1588, İstanbul
- Görevi: Hassa Mimarbaşı (1538-1588)
- Baba adı: Abdülmennan
- Türbesi: Süleymaniye Külliyesi, İstanbul
Mimar Sinan Ne Zaman Doğdu?
Doğum tarihi kesin olarak bilinmemektedir.
Akademik kaynaklar, İstanbul'a getirildiğinde yirmi iki yaşında olduğu bilgisinden hareketle 1491 yılından önce doğduğunu kabul etmektedir.
Yaygın olarak kullanılan 1489 ve 1490 tarihleri bu hesaba dayanan tahminlerdir; belgeye dayanmazlar.
Doğum yeri konusunda ise tereddüt yoktur: Kayseri'nin Ağırnas köyüdür. Sinan'ın Kayseri'deki akrabalarıyla yazışmaları bu bilgiyi belgelerle desteklemektedir.
Ölüm yılı 1588dir. Gün ve ay konusunda kaynaklar farklı tarihler vermektedir.
Kökeni Hakkındaki Tartışma
Bu konu üzerinde farklı görüşler bulunduğu için, belgelenen ve belgelenmeyen ayrımını yapmakta yarar vardır.
Belgelenmeyen: Ailesinin etnik kimliği birincil kaynaklarla belirlenememektedir.
Sonuç olarak bu konudaki tüm iddialar dolaylı çıkarımlara dayanmaktadır.
Askerlik Yılları ve Seferleri
İstanbul'a getirildikten sonra eğitime alındı ve kendi isteğiyle marangozluk sanatına yöneldi.
Askerî kariyerinde sırasıyla yeniçeri piyadesi, atlı sekban, yayabaşı, zemberekçibaşı ve haseki rütbelerine yükseldi.
Katıldığı seferler:
- Belgrad (1521)
- Rodos (1522)
- Mohaç (1526)
- Viyana (1532)
- Irakeyn (1534)
- Korfu (1537)
- Boğdan (1538)
Bu seferler yalnızca askerî değil, mesleki bakımdan da belirleyici oldu. Sinan farklı coğrafyalardaki yapıları yerinde görme imkânı buldu.
Mimarbaşılığa Giden İki Olay
Sinan'ın mühendislik yeteneği iki sefer sırasında ortaya çıktı.
Irakeyn seferi (1534): Van Gölü'nde, Tatvan'da üç kadırga inşa etti. Gemileri top ve tüfekle donatarak karşı taraf hakkında bilgi topladı.
Boğdan seferi (1538): Prut nehri üzerine on üç günde bir köprü kurdu. Bu iş, ahşap inşaat teknolojisindeki ustalığını gösterdi ve döneminde adeta efsaneleşti.
Köprü çalışması sırasında yaşanan bir ayrıntı da kaydedilmiştir: Köprüyü korumak amacıyla kule yapılması teklifine karşı çıktı ve komutanla tartıştı.
Hassa Mimarbaşılığı
Sinan, Boğdan seferi dönüşünde 1538 yılında Hassa Mimarbaşılığına atandı.
Atama, önceki mimarbaşının vefatı üzerine ve Sadrazam Lutfi Paşa'nın tavsiyesiyle gerçekleşti. Görevlendirme Kanûnî Sultan Süleyman döneminde yapıldı.
Sinan o sırada 48 yaşındaydı ve bu görevi elli yıl boyunca, ölümüne kadar sürdürdü.
Kullandığı imza şuydu: "el-fakīr Sinan sermi'mârân-ı Hâssa".
Çıraklık, Kalfalık ve Ustalık Eserleri
Sinan, mesleğindeki aşamaları üç ayrı yapıyla tanımlamıştır.
Çıraklık eseri: Şehzade Camii
Temeli 23 Mayıs 1544'te atıldı, 1548 yılında açıldı. Sinan bu yapı için doğrudan "çıraklık eserim" ifadesini kullanmıştır. Bu, tamamladığı ilk büyük sultan camisidir.
Kalfalık eseri: Süleymaniye Camii
13 Haziran 1550'de temel atıldı, 15 Ekim 1557'de açıldı. Sinan bu eseri de kendi ifadesiyle "kalfalık eserim" olarak nitelendirmiştir.
Ustalık aşaması: Selimiye Camii
1568 ile 1574 arasında Edirne'de inşa edildi. Sinan tamamlandığında 83 yaşındaydı.
Not: Selimiye için "ustalık eserim" ifadesinin doğrudan Sinan'a ait bir alıntı olduğu akademik kaynaklardan teyit edilememektedir. Üçlü aşama tasnifi Sinan'a aittir; ancak bu üçüncü yapı için kullanılan ifade kaynaklarda "en büyük eseri" biçimindedir.
Ayrıca Selimiye'yi doksan yaşında yaptığı yönündeki yaygın bilgi yanlıştır; doğru yaş 83'tür.
Süleymaniye Camii
Süleymaniye Camii, temelden itibaren yedi yılda tamamlandı.
Teknik özellikleri:
- Ana kubbe çapı: 27,40 m
- Kubbe yüksekliği: Zeminden 50 metreyi biraz aşar
- Minareler: Dört adet, toplam on şerefe
- Duvar ölçüleri: 69 x 62,3 m
Külliye yaklaşık altmış dönümlük bir alanı kaplar. İçinde dört medrese, dârülhadis, tıp medresesi, dârüşşifâ, imaret, kervansaray, hamam, çarşı ve türbeler bulunur.
Akustik düzeni: Kubbe çeperinin içine, ağızları iç mekâna dönük olacak biçimde altmış dört adet küp yerleştirilmiştir. Bu küpler hem sesin homojen dağılmasını sağlar hem de içleri boş olduğu için kubbenin yükünü hafifletir. Yani çözüm aynı anda hem akustik hem yapısaldır.
Havalandırma: Yüzlerce yağ kandilinden yükselen is, belirli bir hava akımıyla girişin üstündeki is odası denilen bölümde toplanmaktadır.
Not: Toplanan isten mürekkep yapıldığı yönündeki yaygın anlatı akademik kaynaklarda yer almamaktadır.
Selimiye Camii
Edirne'deki Selimiye Camii, Sinan'ın en büyük eseri olarak kabul edilir.
Teknik özellikleri:
- Ana kubbe çapı: 31,30 m
- Kubbe yüksekliği: 42,25 m
- Minareler: Dört adet, üçer şerefeli, 70,89 m
- Destek sistemi: Sekiz fil ayağı
Yapının asıl yeniliği, kubbenin sekiz destek üzerine oturtularak bölünmemiş, tek parça bir iç mekân elde edilmesidir. Minarelerin ilk kez ana kütlenin dört köşesine yerleştirilmesi de bu yapıyla gerçekleşmiştir.
Minarelerden birinde üçlü döner merdiven bulunur; üç kişi birbirini görmeden ayrı şerefelere çıkabilir. Bu sistem yalnızca bir gösteri değil, duvara saplanan basamak taşları sayesinde yapısal bir bağlantı elemanıdır.
Not: Üçlü merdiven sistemi Osmanlı mimarlarınca daha önce de denenmiştir; Sinan'ın icadı değildir.
Selimiye, 2011 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınmıştır.
Ayasofya Karşılaştırması
Selimiye ile Ayasofya arasındaki karşılaştırma sıkça yapılır ve genellikle basitleştirilir.
Sinan'ın kendi ifadesi: Tezkiretü'l-Bünyân'da, Ayasofya kubbesi gibi büyük bir kubbenin Müslümanlarca yapılamadığı yönündeki sözlerin kendisinde bir düğüm oluşturduğunu ve Selimiye ile bunu aştığını yazmıştır.
Modern ölçümler ne diyor: Kubbe çapı bakımından iki yapı pratikte denktir. Ancak kubbenin zeminden yüksekliğinde Ayasofya belirgin biçimde öndedir; Ayasofya kubbesi yaklaşık 55 metre yüksekliktedir.
Sinan'ın "daha yüksek" ifadesi büyük olasılıkla kubbenin kendi kavis yüksekliğini kastetmektedir.
Doğru değerlendirme: Selimiye'nin başarısı kubbeyi büyütmek değil, sekiz destek üzerinde bölünmemiş bir iç mekân elde etmesidir. Akademik kaynaklar da yapının üstünlüğünü kubbe boyutuyla değil, mekân bütünlüğüyle açıklar.
Kaç Eser Yaptı?
Eser sayısı akademik olarak tartışmalıdır.
Dönem kaynaklarının karşılaştırılmasıyla oluşturulan listelerde 452 yapı yer alırken, bazı kaynaklar 360 civarında, bazıları ise onarımlar dahil 477 yapı belirtmektedir.
Sinan'ın kendi adına hazırlanan iki farklı listede bile cami sayısı 81 ve 84 olarak farklı kaydedilmiştir.
Yapı türlerine göre yaklaşık dağılım şöyledir: camiler, mescitler, medreseler, türbeler, imaretler, hamamlar, kervansaraylar, saraylar, köprüler ve su yolları.
Rakamların neden bu kadar yüksek olduğu: Sinan bu yapıların tamamını bizzat inşa etmemiştir. Hassa Mimarlar Ocağı hiyerarşik bir kurumdu. Baş mimar bazı yapıların yalnızca planını çizmiş, projeyi onaylamış ve yardımcıları aracılığıyla inşaatı denetlemiştir.
Mühendislik Yenilikleri
İskelet mimarisi: Sinan'ın yapılarında duvarlar taşıyıcı değildir; yalnızca mekânı sınırlar. Yük fil ayakları, kemerler, payandalar ve ağırlık kuleleri üzerinden aktarılır.
Bunun pratik sonucu şudur: taşıyıcı olmayan duvarlar sık sık delinebildiği için iç mekâna ışık veren çok sayıda pencere bütün yüzeylere yayılabilmiştir.
Payandaların çift işlevi: Kubbeyi kuşatan uçan payandalar ve beden duvarlarını destekleyen ögeler, yapısal görevlerinin yanında estetik bir değer kazanmıştır.
Kırkçeşme Suları: Sinan'ın en az bilinen ama mühendislik açısından en önemli eseri budur.
İstanbul'un su ihtiyacını karşılayan sistemin inşasına 1554'te başlandı, 1563'ten önce tamamlandı. 1563'teki sel felaketinde zarar gören kemerler onarıldı ve tesis 1564'te yeniden hizmete girdi.
- Maliyet: 50 milyon akçe. Bu tutar, Süleymaniye Külliyesi'nin maliyeti olan 35 milyon akçeden yüksektir.
- Toplam galeri uzunluğu: 55.374 metre
- Su hattının üzeri hiçbir yerde açık değildir; su daima kapalı galeriden geçer.
Akademik kaynaklar bu tesisi, mühendislik bakımından Sinan'ın en önemli yapısı ve hacim yönünden en büyük eseri olarak değerlendirmektedir.
Projeye dönemin sadrazamı karşı çıkmış, şehre bol su gelmesinin nüfusu artıracağını öne sürmüştür. Kanûnî iddiaları bizzat araştırarak inşaatın sürdürülmesini emretmiştir.
Öğrencileri ve Sinan Okulu
Sinan'ın yetiştirdiği veya birlikte çalıştığı mimarlar, Osmanlı mimarlığının sonraki dönemini biçimlendirdi.
Mimarbaşılık silsilesi Sinan'dan sonra şöyle devam etti: Dâvud Ağa, Dalgıç Ahmed Ağa, Sedefkâr Mehmed Ağa ve Kasım Ağa.
Dâvud Ağa, Sinan'ın doğrudan halefidir ve Selimiye Külliyesi'nin bazı bölümlerini onun ölümünden sonra tamamlamıştır.
Sedefkâr Mehmed Ağa ise Sultan Ahmed Camiinin (1609-1617) mimarıdır.
Sinan'ın camilerine eklediği yan cephe revakları gibi çözümler, öğrencileri tarafından devralınarak Sultan Ahmed Camii ve Eminönü Yeni Cami'de sürdürülmüştür.
Türbesi
Mimar Sinan'ın türbesi Süleymaniye Külliyesi'nin içinde, caminin kuzeyinde küçük bir üçgen arsanın köşesinde yer alır.
Külliyenin tamamlanmasından yaklaşık otuz yıl sonra yapılmıştır.
Mimarisi sadedir; bir bahçe kameriyesi görünümündedir. Kaynaklar bunu, padişah ve hanedan türbeleriyle yarışmayan, saygı ölçülerinde bir yorum olarak değerlendirir.
Mezar kitabesi şu mısra ile biter: "Geçti bu demde cihandan pîr-i mi'mârân Sinân."
Bir külliyenin, banisinin yanı sıra mimarının da türbesini içermesi Osmanlı mimarlığında benzeri bulunmayan bir durumdur.
Yaygın Yanlışlar ve Efsaneler
Mimar Sinan hakkında dolaşan bazı bilgiler akademik kaynaklarla desteklenmemektedir.
Harç malzemeleri: Yapılarda kullanılan harca yumurta akı, soğan veya peynir katıldığı iddiası folklorik bir anlatıdır; kimyasal analiz veya birincil kaynak dayanağı bulunamamıştır.
Temel bekletme rakamları: Süleymaniye'nin temeline otuz bin kazık çakıldığı ve iki yıl boyunca zemin oturması beklendiği yönündeki spesifik rakamların akademik dayanağı yoktur.
Deprem iddiası: Yapıların yüzyıllar boyunca hiç hasar görmediği ifadesi doğru değildir. Süleymaniye 1766 depreminde hasar görmüş ve onarılmıştır.
Selimiye'deki ters lâle: Motif gerçekten vardır. Ancak arsasını vermek istemeyen bir bahçe sahibiyle ilgili anlatı halk söylencesidir.
Süleymaniye'nin minare sembolizmi: Dört minare ve on şerefenin padişahın sıralamasına gönderme yaptığı anlatısı halk söylencesidir. Aynı minare düzeni daha önce Edirne Üç Şerefeli Cami'de kullanılmıştır.
1935'teki mezar açılması: Sinan'ın mezarının bir bölümünün açıldığı doğrudur. Ancak bir gazetede çıkan "sağlam bir kafatası çıkarıldı" haberi, ilgili resmî kurum tarafından ertesi gün yalanlanmıştır. Kurul üyelerinden birinin ifadesine göre iskelet büyük ölçüde bozulmuş durumdaydı.
Sık Sorulan Sorular
Mimar Sinan nereli?
Kayseri'nin Ağırnas köyü doğumludur. Bu bilgi belgelerle desteklenmektedir.
Mimar Sinan ne zaman doğdu?
Kesin tarih bilinmemektedir. Akademik kaynaklar 1491'den önce doğduğunu kabul etmektedir.
Kaç eser yaptı?
Kaynaklara göre 360 ile 477 arasında değişen sayılar verilmektedir. Tümünü bizzat inşa etmemiş, bir bölümünün yalnızca projesini hazırlamıştır.
Çıraklık, kalfalık ve ustalık eserleri hangileri?
Çıraklık eseri Şehzade Camii, kalfalık eseri Süleymaniye Camii'dir. Ustalık aşamasını temsil eden yapı ise Edirne Selimiye Camii'dir.
Selimiye'yi kaç yaşında yaptı?
Cami tamamlandığında 83 yaşındaydı.
Selimiye'nin kubbesi Ayasofya'yı geçti mi?
Çap bakımından iki yapı denktir. Ancak kubbenin zeminden yüksekliğinde Ayasofya öndedir. Selimiye'nin asıl başarısı bölünmemiş iç mekândır.
Mimar Sinan kaç yıl mimarbaşılık yaptı?
Elli yıl. 1538'de atandı ve 1588'de vefat edene kadar görevde kaldı.
Türbesi nerede?
Süleymaniye Külliyesi'nin içinde, caminin kuzeyindedir.
Diğer tarihî şahsiyetler için Kim Kimdir bölümümüze bakabilirsiniz.
Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, Türk Maarif Ansiklopedisi ve akademik Osmanlı mimarlığı çalışmaları. Tartışmalı ve doğrulanamayan noktalar yazı içinde belirtilmiştir.
Yorumlar (0)
Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yapın.