Kan Grubu Uyumu: Kim Kime Kan Verebilir?

Kan grubu uyumu iki sisteme dayanır: ABO ve Rh. Uyum, alyuvar yüzeyindeki antijenler ile plazmadaki antikorların birbirine denk gelmemesi esasına göre kurulur.

Bu sayfa teşhis koymaz, ilaç ve doz bilgisi vermez. Transfüzyon kararı hekime aittir.

Künye

• Sistemler: ABO ve Rh (D antijeni)
• Grup sayısı: 8 (A, B, AB, 0 × Rh pozitif/negatif)
• ABO kuralı: A → A ve 0; B → B ve 0; AB → hepsi; 0 → yalnız 0
• Rh kuralı: Rh negatif hasta yalnız Rh negatif alabilir
• Bağış aralığı: Erkek 90, kadın 120 gün (Türk Kızılay)
• Bağışçı yaşı: 18-65

ABO Sistemi Nasıl Çalışıyor?

Kan grubu, alyuvar yüzeyindeki antijenlerin varlığına göre belirlenir. Plazmada ise bulunmayan antijene karşı antikor yer alır:

Grup	Alyuvar yüzeyindeki antijen	Plazmadaki antikor
A	A	anti-B
B	B	anti-A
AB	A ve B	-
0	-	anti-A ve anti-B

Laboratuvarda gruplama iki yönlü yapılır: anti-A ve anti-B serumlarıyla doğrudan test, ayrıca plazmanın bilinen alyuvarlarla karşıt testi.

Rh Faktörü

Rh pozitif, alyuvar yüzeyinde D antijeninin bulunması; Rh negatif ise bulunmaması anlamına gelir.

Sağlık Bakanlığı'nın kan rehberinde yöntem şöyle tanımlanır: Rh tiplendirmesi anti-D serumuyla yapılır; negatif çıkanda zayıf D ve D varyant testi uygulanır, o da negatifse "RhD negatif" olarak kaydedilir.

Alma ve Verme Tablosu

İki kuraldan 8 grubun tablosu çıkar. ABO kuralı: A grubu A ve 0'dan, B grubu B ve 0'dan, AB grubu hepsinden, 0 grubu yalnız 0'dan alabilir. Rh kuralı: Rh pozitif hasta hem pozitif hem negatif alabilir, Rh negatif hasta yalnız Rh negatif alabilir.

Grup	Kimlerden alabilir	Kimlere verebilir
0 Rh-	0-	Tüm gruplar
0 Rh+	0-, 0+	0+, A+, B+, AB+
A Rh-	0-, A-	A-, A+, AB-, AB+
A Rh+	0-, 0+, A-, A+	A+, AB+
B Rh-	0-, B-	B-, B+, AB-, AB+
B Rh+	0-, 0+, B-, B+	B+, AB+
AB Rh-	0-, A-, B-, AB-	AB-, AB+
AB Rh+	Tüm gruplar	AB+

"Evrensel Verici" Teriminin Sınırı

Bu başlık önemli, çünkü terim sanıldığı kadar geniş değil.

Sağlık Bakanlığı'nın kan rehberi "evrensel" kelimesini hiç kullanmıyor ve bileşen bazında konuşuyor. Rehberin acil durum hükmünde şu ifade yer alıyor: "Bahsi geçen tabloda asla 0 grubu tam kan KULLANILMAMALIDIR." Tercih edilen bileşen plazması uzaklaştırılmış 0 grubu eritrosit konsantresidir.

Yani "0 grubu herkese verilir" ifadesi eritrosit konsantresi için geçerli, tam kan için değil. Sebebi açık: 0 grubu plazmasında anti-A ve anti-B birlikte bulunur.

Rehberin seçim ilkeleri de şu sırayı izliyor: öncelikle aynı ABO ve RhD grubu tercih edilir; yoksa plazması uzaklaştırılmış 0 grubu kullanılır. AB hastada AB yoksa B öncelikli olmak üzere A veya B; RhD negatif hastada, özellikle doğurganlık çağındaki kadınlarda RhD negatif bileşen kullanılmalıdır. Tam kan ve eritrosit konsantresinde ABO ve RhD'ye ek olarak çapraz karşılaştırma aranır.

Plazma ve Trombosit: Kurallar Farklı

Plazma: Sağlık Bakanlığı rehberi "taze donmuş plazma için ABO uyumu yeterlidir, RhD uyumu aranmaz" der. Acil durumda stoklanan evrensel plazma AB grubu taze donmuş plazmadır - eritrositte 0 negatif, plazmada AB.

Trombosit: Rehberin ifadesiyle "rutin transfüzyonlarda ABO-RhD uyumu gereklidir, ancak acil transfüzyonlarda ABO-RhD uyumu aranmaz." Gözle görülür eritrosit içeren trombosit konsantrelerinde çapraz karşılaştırma zorunludur. Kriyopresipitatta ABO-RhD uyumu aranmaz.

Türkiye'de Bağışçı Dağılımı

Türk Kızılay, "Kan Bağışçılarının Kan Grup Dağılımı" başlığıyla şu oranları yayımlıyor:

Grup	Oran	Grup	Oran
A Rh+	%37	A Rh-	%5
0 Rh+	%30	0 Rh-	%4
B Rh+	%14	B Rh-	%2
AB Rh+	%7	AB Rh-	%1

Kurumun ifadesiyle en çok rastlanan A Rh pozitif, en az rastlanan AB Rh negatif. Dikkat: Bu veri bağışçı dağılımıdır, genel nüfus dağılımı değildir; kurum başlığı bunu açıkça belirtiyor.

Gebelikte Rh Uyuşmazlığı

Mekanizma şöyle işler: anne RhD negatif, bebek RhD pozitifse, bebeğin alyuvarları plasentadan anne kanına geçer, anne antikor üretir, bu antikorlar plasentayı geri geçip bebeğin alyuvarlarını yıkar ve açığa çıkan bilirubin sarılığa yol açar. İlk bebek genellikle etkilenmez.

Türkiye'de bu durum kamu gebe izlem programı kapsamındadır. Sağlık Bakanlığı'nın doğum öncesi bakım rehberinde izlem şöyle tanımlanır: anne Rh negatif ve baba Rh pozitif ise indirekt Coombs testi yapılır, negatifse 28. haftada tekrarlanır. Rehber ayrıca uyumsuzluk hâlinde anti-D immünglobülin uygulamasını öngörür.

Bu sayfada ilaç dozu ve uygulama şeması yazılmamıştır; izlem ve uygulama hekime aittir.

Kan Bağışı Koşulları

Türk Kızılay'ın bildirdiği koşullar:

• Yaş: 18-65. İlk kez bağış yapacaklar için üst sınır 61 yaşından gün almamış olmak. Düzenli bağışçılar 65'ten sonra hekim onayıyla yılda en fazla bir kez, 70 yaşına kadar.
• Ağırlık koşulu: 50 kilogramın üzerinde olmak.
• Bağış aralığı: Tam kan bağışında erkekler 90 günde bir, kadınlar 120 günde bir.
• Süre: İşlem yaklaşık 30-35 dakika. Kimlik zorunlu.
• Testler: Hepatit B, hepatit C, HIV, sifiliz ve kan grubu testleri uygulanır.

Kan Grubu Nasıl Öğrenilir?

• e-Nabız: Sağlık Bakanlığı'nın kullanım kılavuzunda kan grubu, profil ekranında görüntülenebilen ve kullanıcı tarafından değiştirilebilen bir profil alanı olarak tanımlanır.
• Kimlik kartı: Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü'nün bilgilendirmesine göre kan grubu bilgisi, talep eden kişilerin kartına, sürücü belgesi, nüfus cüzdanı veya sağlık kuruluşu belgesine göre işlenir. Yani zorunlu değildir.
• Kızılay mobil uygulaması: Kurumun bildirdiğine göre kan grubu kartına buradan erişilebilir.

Bu Sayfada Ne Yok?

• Teşhis yok. Hiçbir durum bir hastalık adıyla eşleştirilmemiştir.
• İlaç adı ve doz yok. Anti-D immünglobülin dozu ve şeması rehberde yer alsa da bu sayfaya aktarılmamıştır.
• "Evrensel alıcı" terimi yok. İncelenen iki kurum kaynağından hiçbiri bu terimi kullanmıyor; AB grubu için bu etiket yazılmamıştır.
• Plazma için 8 gruplu ters tablo yok. Kurum kaynağında böyle bir matris bulunmuyor; yalnızca rehberin kendi ifadeleri aktarılmıştır.
• Bağışçı dağılımının veri yılı yok. Kurum oranları görsel olarak yayımlıyor, dönem belirtmiyor.
• Genel nüfus dağılımı yok. Eldeki veri bağışçı dağılımıdır.
• Anti-D'nin geri ödeme durumu yok. Ücretsiz veya geri ödemeli olduğu doğrulanamadı; yalnızca gebe izlem protokolünde yer aldığı teyitlidir.
• Bağışa engel durumlar listesi yok. Sağlık değerlendirmesi bağış merkezinde yapılır.

Sık Sorulan Sorular

Kim kime kan verebilir?

ABO kuralı: A grubu A ve 0'dan, B grubu B ve 0'dan, AB grubu hepsinden, 0 grubu yalnız 0'dan alabilir. Rh kuralı: Rh pozitif hasta hem pozitif hem negatif alabilir; Rh negatif hasta yalnız Rh negatif alabilir.

0 Rh negatif gerçekten herkese verilebilir mi?

Bileşene bağlı. Sağlık Bakanlığı rehberi acil durumda tercih edilen bileşeni "plazması uzaklaştırılmış 0 grubu eritrosit konsantresi" olarak tanımlıyor ve aynı yerde "asla 0 grubu tam kan kullanılmamalıdır" diyor. Yani ifade eritrosit konsantresi için geçerlidir, tam kan için değil.

Plazmada uyum nasıl?

Sağlık Bakanlığı rehberi taze donmuş plazma için ABO uyumunun yeterli olduğunu, RhD uyumunun aranmadığını belirtir. Acil durumda stoklanan plazma AB grubudur.

Trombosit bağışında uyum gerekli mi?

Rutin transfüzyonlarda ABO-RhD uyumu gereklidir; acil transfüzyonlarda aranmaz. Gözle görülür eritrosit içeren konsantrelerde çapraz karşılaştırma zorunludur.

Türkiye'de en yaygın kan grubu hangisi?

Türk Kızılay'ın bağışçı dağılımına göre A Rh pozitif (%37). En az rastlanan AB Rh negatif (%1). Bu veri bağışçılara aittir, genel nüfusa değil.

Rh uyuşmazlığı nedir?

Anne RhD negatif, bebek RhD pozitif olduğunda annenin bebeğin alyuvarlarına karşı antikor üretmesidir. Türkiye'de gebe izlem programı kapsamında indirekt Coombs testiyle takip edilir.

Kaç günde bir kan bağışı yapılabilir?

Türk Kızılay'a göre tam kan bağışında erkekler 90 günde bir, kadınlar 120 günde bir.

Kan grubum kimlik kartımda yazıyor mu?

Zorunlu değil. Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü'ne göre kan grubu bilgisi yalnızca talep eden kişilerin kartına işlenir.

Kaynak: T.C. Sağlık Bakanlığı Ulusal Kan ve Kan Bileşenleri Rehberi (gruplama yöntemi, bileşen seçim ilkeleri, tam kan uyarısı, plazma ve trombosit kuralları); Sağlık Bakanlığı Doğum Öncesi Bakım Yönetim Rehberi (Rh izlemi); Türk Kızılay Kan Hizmetleri Genel Müdürlüğü (bağışçı grup dağılımı ve bağış koşulları); NIH / MedlinePlus (ABO antijen-antikor ilişkisi, Rh tanımı, alma-verme kuralı, Rh uyuşmazlığı mekanizması); Sağlık Bakanlığı e-Nabız kullanım kılavuzu; İçişleri Bakanlığı Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü. Teşhis, ilaç adı ve doz içermez; transfüzyon kararı hekime aittir.