DNA Nedir? Yapısı ve Görevleri

DNA, insanlarda ve neredeyse tüm diğer canlılarda kalıtım maddesidir.

Açılımı deoksiribonükleik asittir. Bazlarının dizilimi, protein veya RNA molekülü yapma talimatları gibi biyolojik bilgiyi kodlar.

Künye

• Açılım: Deoksiribonükleik asit
• Yapı: Çift sarmal
• Bazlar: A, T, C, G
• Eşleşme: A-T ve C-G
• İnsan DNA'sı: Yaklaşık 3 milyar baz
• Protein kodlayan gen: Yaklaşık 20.000

Yapısı

NIH bünyesindeki MedlinePlus'ın açıklaması: DNA bazları birbiriyle eşleşir — A ile T, C ile G — ve bu ikililer baz çifti adı verilen birimleri oluşturur. Her baz ayrıca bir şeker molekülüne ve bir fosfat molekülüne bağlıdır. Baz, şeker ve fosfat birlikte nükleotit adını alır.

Nükleotitler iki uzun zincir hâlinde dizilir ve bu iki zincir çift sarmal denen bir spiral oluşturur.

NIH bünyesindeki Ulusal İnsan Genomu Araştırma Enstitüsü omurgayı tarif ediyor: her zincirin omurgası dönüşümlü şeker (deoksiriboz) ve fosfat gruplarından oluşur.

Görevi

Aynı kurumun ifadesi birebir: "Bazların DNA'nın omurgası boyunca dizilimi, bir protein veya RNA molekülü yapma talimatları gibi biyolojik bilgiyi kodlar."

Yani DNA'nın taşıdığı bilgi, bazların sırasında saklıdır. Molekülün kimyasal bileşimi değil, harflerin dizilimi anlam taşır.

Baz Eşleşmesi Neden Önemli?

A'nın yalnızca T ile, C'nin yalnızca G ile eşleşmesi, iki zincirin birbirinin tümleyeni olmasını sağlar. Bir zincirdeki dizilim bilinirse diğeri doğrudan çıkarılabilir.

Bu özellik, DNA'nın kopyalanabilmesinin temelidir.

DNA, Gen, Kromozom, Genom

Dört kavram iç içe geçer ve sık karıştırılır:

MedlinePlus kromozomu şöyle tarif ediyor: her hücrenin çekirdeğinde DNA molekülü iplik benzeri yapılar hâlinde paketlenir; her kromozom, histon adı verilen proteinlerin etrafına defalarca sıkıca sarılmış DNA'dan oluşur.

Türk Dil Kurumu'nun "gen" tanımı birebir: "İçinde bulunduğu hücre veya organizmaya özel bir etkisi olan, kuşaktan kuşağa ve hücreden hücreye geçen kalıtımın temel birimi." Kelimenin kökeni Fransızca gene.

Kurumun "kromozom" tanımı da DNA'ya atıf yapıyor: "…canlılarda bazı özelliklerin bireyden bireye aktarılmasında görevli olan, DNA içeren, kıvrık çubuk biçimindeki kalıtımsal yapı."

Sayılar

MedlinePlus'ın ifadesi birebir: "İnsan DNA'sı yaklaşık 3 milyar bazdan oluşur ve bu bazların yüzde 99'undan fazlası tüm insanlarda aynıdır."

Bu cümlenin ikinci yarısı sık atlanıyor: insanlar arasındaki genetik farklılık, toplam dizilimin çok küçük bir bölümünden kaynaklanır.

İnsan Genom Projesi

Ulusal İnsan Genomu Araştırma Enstitüsü'nün kaydına göre:

• 2003: İnsan Genom Projesi, insan genomunun yüzde 90'ından fazlasını kapsayan bir dizilim üretti. Aynı kayda göre bu, genomun yüzde 92'si ve 400'den az boşluk anlamına geliyordu.
• 31 Mart 2022: Telomer-to-Telomer konsorsiyumu kalan boşlukların doldurulduğunu ve ilk gerçekten tamamlanmış insan genom dizilimini ürettiğini duyurdu.

Çift Sarmalın Tarihi

Ulusal İnsan Genomu Araştırma Enstitüsü'nün ifadesi: "DNA'nın çift sarmal yapısının 1950'lerde keşfi, belki de 20. yüzyılın en önemli biyolojik başarısıydı."

Kurum sözlük sayfalarında kesin yıl vermiyor; bu nedenle bu sayfada da yıl yazılmamıştır.

Bu Sayfada Ne Yok?

• Türk Dil Kurumu'nda "DNA" maddesi yok. Sözlükte DNA, deoksiribonükleik asit ve dna sorguları sonuç vermiyor; Türkçe karşılık için kaynak olarak kullanılamadı.
• Çift sarmalın keşif yılı yok. Kurum "1950'ler" diyor, kesin yıl vermiyor.
• Keşfeden bilim insanlarının adları yok. Kullanılan kurumsal sayfalarda geçmiyor.
• Güncel tam genom baz çifti sayısı yok. Tamamlanmış dizilimin rakamı kurumsal sayfalarda bulunamadı; verilen "yaklaşık 3 milyar" rakamı 2021 tarihlidir.
• DNA replikasyonu ve protein sentezi basamakları yok. Ayrı konulardır.
• Mutasyon ve kalıtsal hastalık bilgisi yok. Bu sayfa teşhis ve sağlık bilgisi içermez.
• Genetik test ve soy analizi değerlendirmesi yok. Bu sayfanın kapsamı dışındadır.
• RNA ile ayrıntılı karşılaştırma yok. Ayrı bir konudur.

Sık Sorulan Sorular

DNA nedir?

İnsanlarda ve neredeyse tüm diğer canlılarda kalıtım maddesidir. Açılımı deoksiribonükleik asittir.

Yapısı nasıldır?

İki uzun nükleotit zincirinin çift sarmal adı verilen bir spiral oluşturmasıyla. Her nükleotit bir baz, bir şeker ve bir fosfattan oluşur; omurga dönüşümlü şeker ve fosfat gruplarıdır.

Bazlar nasıl eşleşir?

A ile T, C ile G. Bu ikililere baz çifti denir.

DNA'nın görevi nedir?

Bazların dizilimi biyolojik bilgiyi kodlar: protein veya RNA molekülü yapma talimatları bu dizilimde saklıdır.

İnsan DNA'sında kaç baz var?

MedlinePlus'ın 2021 tarihli bilgisine göre yaklaşık 3 milyar. Aynı kaynak bu bazların yüzde 99'undan fazlasının tüm insanlarda aynı olduğunu belirtiyor.

İnsanda kaç gen var?

Ulusal İnsan Genomu Araştırma Enstitüsü'ne göre yaklaşık 20.000 protein kodlayan gen.

Gen ile kromozom aynı şey mi?

Değil. Gen kalıtımın temel birimidir ve DNA'dan oluşur; kromozom ise DNA'nın histon proteinleri etrafına sarılarak paketlendiği iplik benzeri yapıdır.

İnsan genomu ne zaman tamamlandı?

İnsan Genom Projesi 2003'te genomun yüzde 90'ından fazlasını kapsayan bir dizilim üretti. Kalan boşlukların doldurulduğu ve ilk gerçekten tamamlanmış dizilimin üretildiği 31 Mart 2022'de duyuruldu.

Kaynak: NIH / NLM MedlinePlus Genetics (DNA'nın tanımı ve açılımı, baz eşleşmesi, nükleotit, çift sarmal, baz sayısı ve insanlar arasındaki benzerlik oranı, kromozom ve histon tanımı); NIH / Ulusal İnsan Genomu Araştırma Enstitüsü sözlük sayfaları ve İnsan Genom Projesi bilgi notu (şeker-fosfat omurgası, bilginin bazların diziliminde kodlanması, protein kodlayan gen sayısı, 2003 ve 2022 genom kilometre taşları, çift sarmalın 1950'lerde keşfi); Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük, "gen" ve "kromozom" maddeleri — sozluk.gov.tr üzerinden doğrudan okunmuştur ve sözlükte "DNA" maddesi bulunmadığı aynı kaynaktan doğrulanmıştır. Keşif yılı, bilim insanı adı, replikasyon basamakları, mutasyon ve genetik test değerlendirmesi içermez.