Reklam
Bilim

Işık kirliliği gökyüzünü nasıl etkiler?

Dünya nüfusunun yüzde 80'i gökyüzü parlaması altında yaşıyor. Türkiye'de de "ışık kirliliği" ibaresi geçen bağlayıcı bir hüküm var.

Işık kirliliği gökyüzünü nasıl etkiler?

Işık kirliliği, dış ortam ışık düzeylerinin doğal hâlinden insan eliyle değiştirilmesidir. Tanım DarkSky International'a ait ve dikkat çekici yanı şu: ölçüt "çok ışık" değil, doğal düzeyden sapma.

Aynı kuruluşun verdiği yaygınlık rakamı konunun ölçeğini gösteriyor: dünya nüfusunun yüzde 80'i gökyüzü parlaması altında yaşıyor; Amerika Birleşik Devletleri ve Avrupa'da halkın yüzde 99'u doğal bir geceyi deneyimleyemiyor.

Bir de iyi haber var ve kuruluşun kendi cümlesiyle: ışık kirliliği, diğer birçok kirlilik türünün aksine geri döndürülebilirdir.

Dört bileşen

  • Gökyüzü parlaması (skyglow) — yerleşim alanları üzerindeki gece gökyüzünün parlaklaşması. Astronomi açısından en belirleyici olan budur.
  • Kamaşma (glare) — görsel rahatsızlığa yol açan aşırı parlaklık.
  • Işık taşması (light trespass) — amaçlanmayan veya ihtiyaç duyulmayan yere düşen ışık.
  • Karmaşa (clutter) — parlak, kafa karıştırıcı ve aşırı ışık kaynağı yığılmaları.

Kuruluşun saydığı kaynaklar: bina dış ve iç aydınlatması, reklam, ticari mülkler, ofisler, fabrikalar, sokak lambaları ve aydınlatılmış spor tesisleri. Nedenler ise aşırı aydınlatma, zamanlayıcı ve sensör kullanmamak, yanlış ışık rengi.

Gökyüzü ne kadar karanlık? İki ayrı ölçü var

Burada çok yapılan bir hatayı baştan ayırmak gerekiyor: gökyüzü parlaklığının nesnel bir birimi vardır, Bortle ölçeği ise tarif edici bir ölçektir ve ikisi birbirine çevrilemez.

Nesnel ölçü: kare yay saniyesi başına kadir

Yapay gece gökyüzü parlaklığı üzerine yapılan ve dünya genelinde 20.865 ayrı noktadaki ölçümlerle kalibre edilen bir çalışmaya göre, Samanyolu ve zodyak ışığından uzakta temiz gökyüzü fonunun parlaklığı yaklaşık 22 kadir/kare yay saniyesidir.

Birimin mantığı terstir ve bunu bilmeden sayıyı okumak yanıltıcı olur: sayı büyüdükçe gökyüzü karanlıktır. 22 kadir/kare yay saniyesi koyu karanlık, 18 civarı kent göğüdür.

Aynı çalışmanın en çarpıcı bulgusu Samanyolu eşiğidir: toplam gök parlaklığı 20,6 ile 20,0 kadir/kare yay saniyesi aralığına çıktığında Samanyolu kaybolmaya başlar.

Tarif edici ölçü: Bortle ölçeği

Ölçeği 2001'de John E. Bortle, bir astronomi dergisinde yayımlanan makalesinde tanıttı ve dokuz basamaklı yaptı; kendi ifadesiyle "yaklaşık 50 yıllık gözlem deneyimine" dayanıyor.

Bortle'un ölçeği neden yarattığına dair gerekçesi, konuyu anlamak için en açıklayıcı kısım. Çıplak gözle görülen en sönük yıldızın kadiri tek başına kötü bir ölçüttür, çünkü kişinin görme keskinliğine ve harcadığı çabaya fazla bağlıdır — Bortle'un deyişiyle "birinin 5,5 kadirlik göğü, bir başkasının 6,3 kadirlik göğüdür". Dahası, az miktarda ışık kirliliği bile kuyruklu yıldız, nebula ve gökada gibi yayınık cisimleri yıldızlara kıyasla çok daha fazla bozar.

SınıfTanımÇıplak göz limit kadiri
1Mükemmel karanlık gök; Samanyolu yerde gölge düşürür7,6-8,0
2Gerçek karanlık; bulutlar yıldızlı fonda kara boşluk7,1-7,5
3Kırsal; ufukta ışık kirliliği belirtisi var6,6-7,0
4Kırsal-banliyö geçişi; yerleşimler üzerinde ışık kubbeleri6,1-6,5
5Banliyö; Samanyolu ufka yakın çok zayıf veya görünmez5,6-6,0
6Parlak banliyö; zodyak ışığından hiç iz yok≈5,5
7Banliyö-kent geçişi; Samanyolu tümüyle veya neredeyse tümüyle görünmez5,0
8Kent; gazete manşetleri zorlanmadan okunuren iyi hâlde 4,5
9Kent merkezi; başucu dahil tüm gök parlak4,0 veya altı

Önemli uyarı: Bortle'un orijinal makalesinde kadir/kare yay saniyesi değeri yoktur. İnternette dolaşan "şu sınıf şu kadar kadir/kare yay saniyesidir" biçimindeki dönüşüm tabloları yaklaşıktır ve makalenin parçası değildir. Bu yüzden bu sayfada iki ölçü ayrı ayrı verilmiş, eşleştirilmemiştir.

Bortle'un 2001'de yazdığı bir karşılaştırma da dönemin değişimini gösteriyor: otuz yıl önce büyük nüfus merkezlerinin bir saat sürüş mesafesinde gerçekten karanlık gökyüzü bulunabiliyordu, o tarihte ise sıklıkla 150 mil veya daha fazla yol gitmek gerekiyordu.

Meteor gözlemiyle bağlantısı

Buradaki üç veri birbirini tamamlıyor ve meteor yağmurları takvimindeki çelişkiyi de açıklıyor. ZHR tanımı gökyüzünün 6,5 kadir sınırına kadar görülebilmesini şart koşar; Bortle tablosunda bu değer ancak 3-4 ve üstü karanlıkta sağlanır; Bortle 7'de ise Samanyolu bile görünmez.

Yani kurumların verdiği "ideal ZHR" ile "karanlık gökte gözlenen sayı" arasındaki uçurumun büyük bölümü gökyüzünün karanlığıdır. Gözlem yöntemi için meteor yağmuru çıplak gözle nasıl izlenir sayfasına bakabilirsiniz.

Canlılara etkisi

DarkSky International, gece gökyüzünün parlaklaşmasını ölçülebilir olumsuz etkilerle doğrudan ilişkilendiren bir kanıt birikiminden söz ediyor ve kuruluşun sayfasında birebir anılan canlı grupları şunlar: göçmen kuşlar, tozlaştırıcılar, deniz kaplumbağaları ve insan dahil memeliler.

Bu sayfada bundan öteye gidilmemiştir: kuruluşun ayrıntılı etki listesi ayrı bir alt sayfadaydı ve açılamadı, dolayısıyla madde madde sağlık iddiası yazılmamıştır.

Azaltma: Beş İlke

DarkSky International ile Illuminating Engineering Society'nin ortak yayımladığı ilkelerin çatı kuralı şu: ihtiyaç duyulan yere, ihtiyaç duyulan zamanda, ihtiyaç duyulan miktarda ışık — fazlası değil.

  1. Gerekli olmak: ışık yalnızca gerekiyorsa kullanılmalı; her ışığın açık bir amacı olmalı ve yaban hayat ile habitatlara etkisi düşünülmeli.
  2. Hedeflenmiş olmak: ışık yalnızca gereken yere düşmeli. Siperlik ve dikkatli yönlendirmeyle ışık demeti aşağı yönlü tutulmalı.
  3. Düşük düzeyde olmak: gerekenden parlak olmamalı. Kuruluşun eklediği ayrıntı önemli: bazı yüzeyler ışığı beklenenden fazla göğe yansıtır.
  4. Denetimli olmak: zamanlayıcı ve hareket sensörüyle ışık gerektiğinde açık, mümkün olduğunda kısık, gerekmediğinde kapalı olmalı.
  5. Sıcak renkli olmak: kısa dalga boylu (mavi-mor) ışık gereken en az düzeyde tutulmalı.

Türkiye'de bağlayıcı bir hüküm var

Konuya özgü müstakil bir yönetmelik bulunmuyor, ancak mevzuat metninde doğrudan "ışık kirliliği" ibaresi geçen bağlayıcı bir hüküm vardır.

Hüküm, Genel Aydınlatma Yönetmeliği'nin madde 6 düzenlemesindedir ve yürürlükteki hâli şöyle: bu madde kapsamında yapılacak aydınlatmalarda "ışık kirliliğine yol açılmaması ve azami enerji tasarrufu sağlanması için bu tesislerin işletilmesinden sorumlu ilgili kuruluşlar tarafından gerekli önlemler alınır".

Aynı maddenin bir başka fıkrası, halkın ücretsiz kullanımına açık ve kamuya ait park, bahçe, tarihî ve ören yerleri ile yürüyüş yolu gibi yerlerdeki aydınlatma düzeylerinin en geç saat 02.00'den sonra yüzde elli oranında düşürülmesini öngörüyor.

Burada tarihsel bir ayrıntı var ve atlanmamalı: yönetmeliğin 2013 tarihli özgün metninde bu fıkranın altında teknik ölçütler içeren alt bentler bulunuyordu. 2018 değişikliği bu alt bentleri kaldırdı ve fıkrayı yukarıdaki tek cümlelik ilke hâline getirdi. Yani bugün yürürlükteki hüküm ilke düzeyindedir, teknik ölçüt içermez.

Aynı yönetmeliğin bir diğer maddesi, genel aydınlatma tesislerinde elektrik dağıtım kuruluşunun şartname ve tip projelerine uyulmasını zorunlu kılıyor; bu düzenleme yoksa sırasıyla Türk Standartları ile uluslararası standartlara ve uygulama kodlarına başvurulacağını, standart dışı malzeme ve ekipman kullanılamayacağını söylüyor.

Bu Sayfada Ne Yok?

  • Bortle sınıfları ile kadir/kare yay saniyesi eşleştirmesi yok. Bortle'un orijinal makalesinde böyle bir değer bulunmuyor; dolaşan dönüşüm tabloları makalenin parçası değildir.
  • Melatonin, diyabet veya kanser gibi sağlık iddiaları yok. Kuruluşun kendi sayfasında doğrulanamadı ve sağlık iddiası olduğu için yazılmamıştır.
  • Kuruluşun ayrıntılı etki listesi yok. Alt sayfa açılamadı; yalnızca ana sayfada birebir anılan dört canlı grubu verilmiştir.
  • Türkiye'de ışık kirliliğinin arttığına dair yüzde yok. Tek bir haber kaynağında geçiyordu, birincil çalışmaya ulaşılamadı.
  • "1998'de kurulan çalışma grubu" bilgisi yok. Doğrulanamadı.
  • Yol aydınlatması standardının içeriği yok. İlgili standart metni ücretli ve kapalıdır; yalnızca yönetmeliğin standartlara yaptığı atıf aktarılmıştır.
  • Armatür marka, model ve fiyat önerisi yok.
  • Şehir şehir karanlık gökyüzü haritası yok.

Sık Sorulan Sorular

Işık kirliliği nedir?

DarkSky International'ın tanımıyla dış ortam ışık düzeylerinin doğal hâlinden insan eliyle değiştirilmesi. Ölçüt "çok ışık" değil, doğal düzeyden sapmadır.

Kaç bileşeni var?

Dört: gökyüzü parlaması, kamaşma, ışık taşması ve karmaşa.

Dünyada ne kadar yaygın?

Kuruluşun ifadesiyle dünya nüfusunun yüzde 80'i gökyüzü parlaması altında yaşıyor; Amerika Birleşik Devletleri ve Avrupa'da halkın yüzde 99'u doğal bir geceyi deneyimleyemiyor.

Gökyüzü parlaklığı nasıl ölçülür?

Kadir/kare yay saniyesi birimiyle. Birim terstir: sayı büyüdükçe gökyüzü karanlıktır. Temiz gökyüzü fonu yaklaşık 22 kadir/kare yay saniyesidir.

Samanyolu hangi parlaklıkta kaybolur?

İlgili çalışmaya göre toplam gök parlaklığı 20,6-20,0 kadir/kare yay saniyesi aralığına çıktığında Samanyolu kaybolmaya başlar.

Bortle ölçeği nedir?

2001'de tanıtılan, gökyüzü karanlığını dokuz basamakta tarif eden bir ölçek. Tümüyle tarif edicidir; orijinal makalesinde sayısal parlaklık değeri bulunmaz.

Bortle sınıfını mag/arcsec² değerine çevirebilir miyim?

Güvenilir biçimde hayır. Dolaşan dönüşüm tabloları yaklaşıktır ve Bortle'un makalesinin parçası değildir.

Türkiye'de ışık kirliliğine dair bir kural var mı?

Var. Genel Aydınlatma Yönetmeliği'nin madde 6 düzenlemesi, aydınlatmalarda "ışık kirliliğine yol açılmaması" için gerekli önlemlerin alınmasını emrediyor. Aynı madde, kamuya ait park ve bahçe gibi yerlerde aydınlatma düzeyinin saat 02.00'den sonra yüzde elli düşürülmesini öngörür.

Kaynak: Işık kirliliği tanımı, dört bileşen, kaynaklar ve nedenler, yüzde 80 ile yüzde 99 oranları, geri döndürülebilirlik ifadesi, birebir anılan dört canlı grubu ve Beş İlke, DarkSky International'ın kendi sayfalarından alınmıştır (darksky.org); Beş İlke, kuruluşun Illuminating Engineering Society ile ortak yayınıdır. Gökyüzü parlaklığı birimi, temiz gökyüzü fonu için 22 kadir/kare yay saniyesi değeri, Samanyolu'nun kaybolma eşiği ve 20.865 noktalık kalibrasyon, Falchi ve arkadaşlarının yapay gece gökyüzü parlaklığı atlası çalışmasındandır (Science Advances, 2016, cilt 2, e1600377; doi 10.1126/sciadv.1600377 — yayıncı sayfası erişime kapalı olduğundan bağlantı verilmemiştir). Dokuz basamaklı ölçek, ölçeğin gerekçesi, sınıf tarifleri, limit kadir aralıkları ve 2001 tarihli karşılaştırma, John E. Bortle'un ölçeği tanıttığı makaleden alınmıştır (skyandtelescope.org, Şubat 2001 sayısı); makalede sayısal parlaklık değeri bulunmadığı metinde ayrıca belirtilmiştir. Türkiye'deki hüküm, Genel Aydınlatma Yönetmeliği'nin madde 6 metnindendir (Resmî Gazete 27 Temmuz 2013, sayı 28720); fıkranın bugünkü ilke hâli ve alt bentlerin kaldırılması değişiklik yönetmeliğinin Resmî Gazete nüshası bizzat açılarak doğrulanmıştır (Resmî Gazete 20 Nisan 2018, sayı 30397; resmigazete.gov.tr). Son kontrol 17 Kasım 2026.

Yorumlar (0)

Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yapın.

Yorum Yap