Reklam
Bilim

Müsilaj nedir, neden oluşur?

Deniz salyası, bazı fitoplanktonların stres altında salgıladığı jelatinimsi polimerlerden oluşur. Asıl sebep taşıma kapasitesinin üstündeki besin yükü.

Müsilaj nedir, neden oluşur?

Müsilaj, bazı fitoplankton türlerinin stres koşullarında suya salgıladığı jelatinimsi ve koloidal ekzopolimerlerden oluşur. Yani denizin kendisi bir madde üretmiyor; denizdeki tek hücreli canlılar, zorlandıkları koşullarda yüksek moleküler ağırlıklı polisakkaritler salıyor ve bunlar suda birikerek görünür hâle geliyor.

Türkiye Bilimler Akademisi'nin Marmara deniz salyası kitabında örnek tür olarak Gonyaulax fragilis veriliyor. Oluşuma katkıda bulunan canlılar yalnızca fitoplanktonla sınırlı değil: fitoplanktonlar, diyatomlar, bentik makroalgler ve bakteriler birlikte sayılıyor.

Müsilajın yapısında polisakkarit ve karbonhidratların baskın olması, kökenin fitoplankton olduğunu gösteriyor; bu canlıların denizdeki rolü için plankton nedir sayfasına bakabilirsiniz. Mudanya kıyısından Mayıs 2021'de alınan örneklerin mikroskobik incelemesinde fitoplanktonun büyük çoğunluğu diyatomlardan oluşuyordu ve en baskın diyatom türü Skeletonema cinsiydi.

Asıl sebep ne?

Akademi'nin bilgi notundaki tespit tek cümlede toplanıyor: Marmara Denizi'ne deniz ekosisteminin taşıma kapasitesinin çok üstünde ulaşan kent, sanayi ve tarım kaynaklı besin yükü ve beraberinde gözlenen aşırı biyolojik üretim.

Bu, müsilajı tek başına bir "deniz olayı" olmaktan çıkarıp bir kirlilik sonucu hâline getiriyor. Aynı besin yükü, Marmara'da oksijen azlığı ve ekosistem yıkımı gibi kronik sorunlara da yol açıyor. Besin yükünün bilimsel adı ötrofikasyondur ve mekanizmasını ötrofikasyon nedir sayfasında anlattım.

Hangi koşullar tetikliyor?

Akademi kitabındaki anlatıma göre yumuşak geçen bir kışın ardından gelen ılık ve durgun şartlar — yani akıntı ve dalga hareketinin yavaşlaması — su kolonunda oksijensiz koşullara ve müsilaj üretiminin hızlanmasına yol açıyor. Bazı çalışmalarda yüksek azot/fosfor oranının müsilaj üretimini hızlandırdığı belirtiliyor.

Yani üç etken üst üste biniyor: aşırı besin, yüksek sıcaklık ve durgunluk. Üçü birlikte olmadan olay bu ölçekte görünmüyor.

Ekosisteme etkisi

Etkiler yüzeyden dibe doğru sıralanabilir:

  • Yüzeyde: müsilaj deniz yüzeyini battaniye gibi kaplayarak oksijen transferini engelliyor; canlıların, balık yumurta ve larvalarının toplu ölümüne yol açıyor. Deniz canlılarının solungaçlarını tıkıyor.
  • Su kolonunda: derinlerde yüzeyden daha fazla bulunuyor; bir kısmı parçalanırken çözünmüş oksijen miktarını azaltıyor.
  • Dipte: bir kısmı çökerek vatoz, kalkan, pisi, mercan ve midye yatakları, süngerler ve deniz çayırları gibi bentik canlıların yaşam alanlarında geri döndürülemez tahribata yol açıyor.

Bir etki daha var ve az konuşuluyor: müsilaj, ağır metaller ve algal toksinler gibi toksik bileşikleri absorbe ederek biriktiriyor. Ayrıca bünyesinde koliform ve E. coli gibi patojen bakterilere ve virüslere ev sahipliği yapabiliyor.

Müsilaj zehirli mi?

Bu soruya kurumsal kaynağın cevabı iki parçalı ve ikisini birlikte vermek gerekiyor.

Bulgu şu: "İncelenen sınırlı sayıda müsilaj örneğinde potansiyel toksik algler veya insan hücre hatlarına karşı toksisite görülmemiştir."

Aynı bölüm hemen ardından, izleme çalışmalarına algal toksin takibinin eklenmesinin faydalı olacağını ve ayrıntılı toksikolojik çalışmalara gereksinim olduğunu belirtiyor. Marmara'da görülme potansiyeli olan algal toksin grupları ayrı bir risk başlığı olarak sayılıyor.

İki ifade çelişmiyor: ölçülen örneklerde toksisite görülmedi, buna karşılık toksin riski izlenmeye değer bulundu. Bu sayfada ikisinden biri seçilmemiştir ve sağlık değerlendirmesi yapılmamıştır.

Olayın resmî künyesi

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nın yayımladığı belgeye göre müsilaj Marmara'da ilk kez 2007 yılının Eylül ayında İzmit Körfezi'nde ve Büyükada'da görüldü.

2021'deki olayın takvimi de aynı belgede: nisan, mayıs ve haziran aylarında görülen müsilaj, 7 Temmuz 2021 itibarıyla Marmara Denizi'nden temizlendi.

Kurumsal yapı aynı dönemde kuruldu. 22 maddeden oluşan Marmara Denizi Eylem Planı 6 Haziran 2021'de kamuoyuyla paylaşıldı; 13 Haziran 2021 tarihli Cumhurbaşkanlığı Genelgesi ile Eylem Planı Koordinasyon Kurulu, 23 Haziran 2021'de ise Bilim ve Teknik Kurulu kuruldu. Marmara Denizi ve Adalar Bölgesi 4 Kasım 2021 tarihli Cumhurbaşkanı Kararı ile Özel Çevre Koruma Bölgesi ilan edildi.

Mevzuat açısından en belirleyici adım ise şu: 30 Aralık 2021'de Marmara'daki kıyı suyu kütleleri "hassas kıyı suyu kütlesi" ilan edildi. Bu kavramın ne anlama geldiği ve hangi yükümlülüğü doğurduğu ötrofikasyon sayfasının konusudur.

Denizin kendi özellikleri için Marmara Denizi'nin özellikleri, müsilajın biriktirdiği kirleticilerden biri için mikroplastik nedir sayfalarına bakabilirsiniz.

Bu Sayfada Ne Yok?

  • Teşhis, tedavi ve sağlık önerisi yok. Müsilajın insan sağlığına etkisine dair sağlık otoritesinin kendi metni bulunamadı.
  • "Müsilaj toksik değildir" ya da "toksiktir" yargısı yok. Kurumsal bulgu iki parçalıdır ve ikisi birlikte verilmiştir.
  • Bakan düzeyindeki beyanlar yok. Birincil kurumsal metni bulunamadı.
  • Toplanan müsilaj miktarı ve tamamlanan eylem yüzdeleri yok. Yıldan yıla değişir, evergreen değildir.
  • Bu yılın müsilaj durumu ve tahmini yok.
  • Balık tüketimi konusunda öneri yok.
  • Tur, otel ve plaj önerisi yok.
  • Ceza ve yatırım tutarı yok.

Sık Sorulan Sorular

Müsilaj nedir?

Bazı fitoplankton türlerinin stres koşullarında suya salgıladığı jelatinimsi ve koloidal ekzopolimerlerden oluşan yapıdır. Halk dilinde deniz salyası denir.

Hangi canlılar salgılıyor?

Kurumsal kaynak fitoplanktonlar, diyatomlar, bentik makroalgler ve bakterileri birlikte sayıyor. 2021 örneklerinde en baskın diyatom Skeletonema cinsiydi.

Asıl sebebi ne?

Akademi'nin tespitiyle ekosistemin taşıma kapasitesinin çok üstünde ulaşan kent, sanayi ve tarım kaynaklı besin yükü ve buna bağlı aşırı biyolojik üretim.

Hangi koşullarda ortaya çıkıyor?

Üç etken üst üste biniyor: aşırı besin yükü, ılık sıcaklık ve durgun su — yani akıntı ve dalga hareketinin yavaşlaması.

Müsilaj zehirli mi?

Kurumsal bulgu şu: incelenen sınırlı sayıda örnekte toksisite görülmemiştir. Aynı kaynak izlemeye algal toksin takibinin eklenmesini ve ayrıntılı çalışmaya gereksinim olduğunu belirtiyor.

Deniz canlılarına ne yapıyor?

Yüzeyde oksijen transferini engelliyor, solungaçları tıkıyor, su kolonunda çözünmüş oksijeni azaltıyor ve dibe çökerek bentik canlıların yaşam alanlarında geri döndürülemez tahribata yol açıyor.

Marmara'da ilk kez ne zaman görüldü?

Bakanlık belgesine göre 2007 yılının Eylül ayında İzmit Körfezi'nde ve Büyükada'da.

2021'deki olay ne zaman sona erdi?

Aynı belgeye göre müsilaj 7 Temmuz 2021 itibarıyla Marmara Denizi'nden temizlendi.

Kaynak: Müsilajın bilimsel tanımı, salgılayan canlı grupları, örnek tür, tetikleyici koşullar, azot/fosfor oranı, ekosisteme etkileri, toksik bileşikleri biriktirmesi ve toksisite bulgusu Türkiye Bilimler Akademisi'nin Marmara deniz salyası kitabının ilgili bölümlerindendir (tuba.gov.tr); kitabın Vikipedi'ye atıf yapan bölümünden hiçbir tanım alınmamıştır. Besin yükünün taşıma kapasitesini aştığına dair tespit aynı kurumun bilgi notundandır. İlk görülme tarihi, 2021 olayının takvimi, Eylem Planı, Koordinasyon Kurulu, Özel Çevre Koruma Bölgesi ilanı ve kıyı suyu kütlelerinin hassas ilan edilmesi Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nın yayımladığı belgedendir (csb.gov.tr); Cumhurbaşkanlığı Genelgesi'nin Resmî Gazete künyesi 13 Haziran 2021 tarihli nüshadan teyit edilmiştir. Toplanan miktar ve tamamlanan eylem oranları evergreen olmadığı için yazılmamıştır. Son kontrol 17 Kasım 2026.

Yorumlar (0)

Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yapın.

Yorum Yap