Barbaros Hayrettin Paşa Kimdir? Hayatı ve Preveze Zaferi

Barbaros Hayrettin Paşa, Osmanlı denizcisi ve kaptanıderyadır. Midilli adasında doğdu, Temmuz 1546'da İstanbul'da vefat etti. 1538 yılındaki Preveze Deniz Muharebesi'ni kazanarak Akdeniz'de Osmanlı üstünlüğünü kurdu.

Barbaros Hayrettin Paşa Kimdir?

Asıl adı Hızırdır. Barbaros ve Hayreddin lakaplarıyla tanınır.

Kariyerine ağabeyi Oruç Reis ile birlikte Akdeniz'de başladı. Kuzey Afrika'da kurulan denizci gücü, sonradan Osmanlı Devleti'ne bağlandı.

1534 yılında kaptanıderyalığa getirildi ve Osmanlı donanmasını yeniden düzenledi.

Barbaros Hayrettin Paşa Künyesi

• Asıl adı: Hızır
• Doğum: Yaklaşık 1478, Midilli
• Ölüm: Temmuz 1546, İstanbul
• Babası: Yâkub
• Görevi: Kaptanıderya (1534-1546)
• Türbesi: Beşiktaş, İstanbul

Barbaros'un Doğumu ve Ailesi

Barbaros Hayrettin Paşa Midilli adasında doğdu.

Not: Doğum tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Akademik kaynaklar 1478 civarı ifadesini kullanmaktadır; belgeye dayanan çağdaş bir kayıt bulunmamaktadır.

Babası, Vardar Yenicesi'nden gelip adanın fethinden sonra buraya yerleşen Yâkub adlı bir sipahiydi.

Bu bilgiyi doğrulayan en sağlam belge, Barbaros'un Cezayir'de yaptırdığı caminin Nisan 1520 tarihli kitabesidir. Kitabede adı, babasının adı ve nisbesi kaydedilmiştir.

Not: Annesine dair internette dolaşan isim ve ayrıntılar akademik kaynaklarda yer almamaktadır ve doğrulanamamıştır.

Kardeşleri

Dört kardeşten üçüncüsüydü. Kardeşlerinin tamamı denizcilikle uğraşmıştır.

• İshak - En büyük kardeş. Kardeşlerini bulmak için Kuzey Afrika'ya gitti. Ocak 1518'de bir kale savunmasında hayatını kaybetti.
• Oruç Reis - İkinci kardeş. Cezayir'deki devletin kurucusu.
• Hızır - Barbaros Hayrettin Paşa
• İlyas - En küçük kardeş. Trablusşam seferi sırasında Rodos şövalyeleriyle girilen çarpışmada hayatını kaybetti.

Barbaros Lakabı Nereden Geliyor?

Bu konuda kaynaklar farklı açıklamalar sunmaktadır.

En yaygın görüş: Batılılar önce ağabey Oruç'a kızıl sakalı nedeniyle İtalyanca "kızıl sakal" anlamına gelen bir ad verdiler; lakap sonradan Hızır'a geçti.

İkinci görüş: Barbaros'un kendi hatıralarında, lakabı 1519 yılındaki bir deniz savaşında doğrudan kendisinin aldığı belirtilmektedir.

Üçüncü görüş: "Barbaros" sözcüğünün, ağabeyinin lakabı olan "Baba Oruç"un Batı dillerinde bozulmuş hâli olduğu ileri sürülmektedir.

Kesin bir sonuç bulunmamaktadır.

Hayreddin Adını Kim Verdi?

Bu konu nettir: Hayreddin lakabını ona Yavuz Sultan Selim vermiştir.

Cezayir halkının 1519 tarihli başvurusu İstanbul'a ulaştığında padişah memnuniyetini bu şekilde ifade etmiştir.

Oruç Reis Dönemi ve Cezayir

Kardeşlerin Kuzey Afrika'daki yükselişi 1500'lerin başında hızlandı.

• 1513: Cicelli alındı; halk Oruç'u sultan ilan etti. Bu, Kuzey Afrika'daki devletin temeli oldu.
• 1516: Cezayir ve Şerşel alındı. Aynı yıl 140 gemilik bir İspanyol kuşatması ağır kayıplarla püskürtüldü.
• 1517: Tenes ve Tilimsân alındı.

Oruç Reis'in ölümü: 1518 yazında gerçekleşti. İspanyollarla iş birliği yapan bir yerel hâkim üzerine gidilmişti. Oruç, Tilimsân'ı altı ay savundu; cephane ve yiyecek bittiğinde otuz-kırk adamıyla çıkış yaptı ve bir İspanyol müfrezesi tarafından sıkıştırılarak öldürüldü.

Önemli düzeltme: Oruç Reis'in denizde şehit düştüğü yönündeki yaygın anlatı yanlıştır. Karada, kuşatmadan çıkış sırasında hayatını kaybetmiştir.

Osmanlı'ya Katılması

Bu soru sıklıkla yanlış yanıtlanmaktadır. Süreç üç aşamalıdır.

1515 - İlk temas: Kardeşler İstanbul'a hediyelerle bir heyet gönderdi. Yavuz Sultan Selim karşılığında hediyeler ve iki gemi yolladı. Bu bir himaye ilişkisiydi.

1519-1520 - Fiilî katılım: Oruç'un ölümünden sonra Hızır, Cezayir halkının başvurusuyla birlikte İstanbul'a heyet gönderdi. Yavuz Sultan Selim onu Cezayir hâkimi olarak tanıdı, asker toplama imtiyazı verdi ve iki bin kişilik yeniçeri ve topçu birliği gönderdi. Hutbe padişah adına okundu ve Cezayir Osmanlı topraklarına katıldı.

1533-1534 - Merkezî hizmete giriş: Kanuni Sultan Süleyman döneminde İstanbul'a gelerek donanmanın başına geçti.

Kısa cevap: Cezayir'in Osmanlı'ya katılması Yavuz Sultan Selim dönemindedir. Barbaros'un donanma komutanı olması ise Kanuni dönemindedir.

Kaptanıderyalığı

Barbaros'un İstanbul'a çağrılmasının sebebi, rakip donanma komutanı Andrea Doria'nın 1532'de Osmanlı'ya ait iki limanı ele geçirmesiydi.

28 Aralık 1533: Kanuni Sultan Süleyman tarafından kabul edildi.

6 Nisan 1534: Kaptanıderyalığa tayin edildi.

Not: Birçok kaynak "1533'te kaptanıderya oldu" demektedir. Kabul tarihi 1533, resmî tayin tarihi 6 Nisan 1534'tür.

Kurumsal önem: O zamana kadar sancak beyliği düzeyinde verilen kaptanıderyalık, onunla birlikte beylerbeyilik derecesine yükseltildi.

Preveze Deniz Muharebesi

Barbaros'un en bilinen zaferi, 1538 yılındaki Preveze Deniz Muharebesi'dir.

Tarih: Akademik kaynaklara göre asıl meydan muharebesi 28 Eylül 1538'de yapılmıştır. 27 Eylül, donanmanın körfezden çıkıp savaş düzeni aldığı ilk gündür ve Türkiye'de resmî anma günü olarak kabul edilir.

Karşı taraf: Papalık öncülüğünde Şubat 1538'de kurulan Haçlı ittifakı. İspanya, Papalık, Venedik, Portekiz, Avusturya, Malta ve Ceneviz'den oluşuyordu. Komutan Andrea Doriaydı.

İttifakın önemli bir zayıflığı vardı: komutanlar arasında fikir birliği bulunmuyordu.

Güçler: Osmanlı donanması 122 kadırga ve 20.000 askerden oluşuyordu. Müttefik donanması sayıca ve asker bakımından belirgin biçimde üstündü.

Not: Gemi ve kayıp rakamları kaynaklarda farklılık göstermektedir; kesin sayı vermek mümkün değildir.

Belirleyici teknik faktör: Müttefikler yelkenli kalyon, Osmanlı ise kürekli kadırga ağırlıklıydı. Rüzgâr önce müttefikler lehine esti, ardından kesildi ve kalyonlar hareketsiz kaldı. Kadırga toplarının menzili daha uzundu; müttefik gülleleri denize düşerken Osmanlı gemileri hedefi vurdu.

Bu sonuç, Osmanlı donanmasında uzun süre kadırga tercihinin sürmesine yol açtı.

Preveze'nin Önemi

Zaferin sonuçları kalıcı oldu.

• Doğu Akdeniz'den sonra Orta Akdeniz'de de Türk üstünlüğü kuruldu.
• Hıristiyan dünyası Akdeniz'deki hâkimiyetini kesin biçimde kaybetti.
• Osmanlı Devleti, o zamana kadar esasen bir kara devletiyken tam anlamıyla deniz siyasetinin içine girdi.
• Avrupa ittifakı ancak 1571 yılındaki İnebahtıda yeniden karşıya çıkabildi.

Zafer haberini Barbaros'un oğlu Hasan Bey, Boğdan seferi dönüşü yolda bulunan Kanuni'ye 14 Ekim 1538'de ulaştırdı. Fetihnâme devlet erkânı tarafından ayakta dinlendi.

Diğer Seferleri

Tunus (1534-1535): Ağustos 1534'te seksen gemiyle yola çıktı; 22 Eylül'de Tunus alındı. Ancak 21 Temmuz 1535'te Şarlken şehri geri aldı. Yani fetih kalıcı olmadı.

Ege (1538 baharı): Yirmi sekiz ada ve iki kale Osmanlı idaresine katıldı. Sakız, Kıbrıs ve Girit dışında Venedik'in Doğu Akdeniz hâkimiyetine son verildi.

Nova (1539): Doria'nın ele geçirdiği kale, 155 gemi ve 27 binden fazla kişilik kuvvetle geri alındı. Bu rakamlar maaş defterine dayanan arşiv belgesinden gelmektedir.

Fransa ittifakı ve Nice (1543-1544): Son büyük seferidir. 110 gemiyle İstanbul'dan hareket etti; 20 Temmuz 1543'te Marsilya'ya törenle girdi. Nice şehri 20 Ağustos 1543'te alındı ancak iç kale zaptedilemedi ve kuşatma kaldırıldı. Donanma kışı Toulon'da geçirdi. Dönüş yolunda Cenova'da esir bulunan Turgut Reis kurtarıldı.

Ayrıca döneminde Cezayir'e taşınan Endülüs müslümanlarının sayısı yetmiş bini bulmuştur.

Ölümü ve Türbesi

Barbaros Hayrettin Paşa, Temmuz 1546'da kısa bir hastalığın ardından vefat etti.

Not: Kesin gün konusunda kaynaklar 4 ve 5 Temmuz olarak farklılık göstermektedir.

Türbesi Beşiktaştadır ve Mimar Sinan eseridir.

Dikkat çekici bir ayrıntı: Türbenin kitabesine göre yapı 1541-42 tarihlidir. Yani türbe, Barbaros'un ölümünden yaklaşık beş yıl önce kendisi için yaptırılmıştır.

Sekizgen planlı ve kesme taştan yapılan türbede dört sanduka bulunmaktadır. Türbe, Beşiktaş'ta Deniz Müzesi'nin yanındadır.

Oğlu Hasan Paşa da Cezayir beylerbeyiliği yapmıştır.

Barbaros'un Hatıraları Gerçek mi?

Evet, gerçektir.

Barbaros sağlığında hatıralarını Seyyid Murad adlı bir şair ve denizciye yazdırmıştır. Eser iki bölümden oluşur; birinci bölüm 1541'de, ikinci bölüm ise ölüm yılı olan 1546'da tamamlanmıştır.

Önemli düzeltme: Eserin başka bir isme ait olduğu yönündeki iddia hatalıdır ve on dokuzuncu yüzyıldaki bir yanlış atıftan kaynaklanmaktadır.

Metodolojik uyarı: Eser bir gazavatnâmedir; tarafsız bir tutanak değildir. Ayrıca Barbaros ve seferleri için tek orijinal kaynak olması, bilgilerin çapraz doğrulanmasını zorlaştırmaktadır.

Eserin ünü erken dönemde yayıldı; daha 1578 yılında İspanyolcaya çevrildi.

Denizcilik Mirası

27 Eylül, Preveze zaferi anısına Türk Deniz Kuvvetleri Günü olarak kutlanmaktadır. Bu uygulama, 1944 yılında Beşiktaş'taki Barbaros Anıtı'nın açılışıyla başlamıştır.

Önemli düzeltme: 1 Temmuz Denizcilik ve Kabotaj Bayramı'nın Barbaros ile hiçbir ilgisi yoktur. Bu bayram, 1926 tarihli Kabotaj Kanunu'nun yürürlüğe girmesinin yıldönümüdür. Barbaros'un anıldığı gün 27 Eylül'dür.

Yetiştirdiği denizciler arasında Turgut Reis, Sâlih Reis, Seydi Ali Reis ve Sinan Reis bulunmaktadır.

Türk Deniz Kuvvetleri'nde bir fırkateyn sınıfı onun adını taşımaktadır. Kardeşlerinin ve yetiştirdiği reislerin adları da gemilere verilmiştir.

Ona Atfedilen Söz Üzerine

"Denizlere hâkim olan cihana hâkim olur" sözü sıklıkla Barbaros'a atfedilir.

Ancak bu ifade, Barbaros'un hatıralarında geçmemektedir.

Sözün izi sürülebilen en eski kaydı, 1789 tarihli bir Fransız eserindedir. Bu eser, Barbaros'un çağdaşı bir İtalyan yazarı kaynak göstermektedir.

Sözü başka isimlere atfeden iddialar da desteklenmemektedir.

Doğru ifade: Söz Barbaros'a atfedilir; ancak Osmanlı birincil kaynaklarında geçmemektedir ve tırnak içinde kesin bir alıntı olarak kullanılmamalıdır.

Cezayir'in Önemi

Barbaros kardeşlerin Kuzey Afrika'da kurduğu yapı, Osmanlı Devleti açısından uzun vadeli bir kazanım oldu.

Cezayir, bir beylerbeyilik olarak Osmanlı idari yapısına katıldı ve yüzyıllar boyunca bu konumunu korudu.

Şehir, Batı Akdeniz'deki Osmanlı varlığının merkezi hâline geldi. Dönemin kaynaklarında Cezayir'in ekonomik canlılığı nedeniyle özel bir şöhret kazandığı belirtilmektedir.

Kişisel Özellikleri

Çağdaş kaynaklara göre iri yapılı ve kumral tenliydi; saçı, sakalı ve kaşları çok gürdü.

Rumca, Arapça, İspanyolca, İtalyanca ve Fransızca bildiği kaydedilmektedir.

Mûsikiye ilgi duyduğu da belirtilmektedir.

Sık Sorulan Sorular

Barbaros Hayrettin Paşa'nın gerçek adı nedir?

Hızır. Barbaros ve Hayreddin lakaplarıyla tanınmıştır.

Nereli?

Midilli adası doğumludur.

Preveze Deniz Muharebesi ne zaman yapıldı?

Akademik kaynaklara göre asıl muharebe 28 Eylül 1538'dedir. 27 Eylül ilk gündür ve resmî anma günüdür.

Preveze'de kime karşı savaştı?

Papalık öncülüğünde kurulan Haçlı ittifakına ve komutanı Andrea Doria'ya karşı.

Osmanlı'ya hangi padişah döneminde katıldı?

Cezayir'in katılımı Yavuz Sultan Selim dönemindedir. Kaptanıderyalığı ise Kanuni dönemindedir.

Kaptanıderya ne zaman oldu?

6 Nisan 1534 tarihinde tayin edildi.

Türbesi nerede?

İstanbul Beşiktaş'tadır. Mimar Sinan eseridir ve 1541-42 tarihlidir.

1 Temmuz Denizcilik Bayramı onunla mı ilgili?

Hayır. O bayram 1926 tarihli Kabotaj Kanunu ile ilgilidir. Barbaros 27 Eylül'de anılır.

Diğer tarihî şahsiyetler için Kim Kimdir bölümümüze bakabilirsiniz.

Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi maddeleri ve akademik denizcilik tarihi çalışmaları. Tartışmalı tarihler ve doğrulanamayan iddialar yazı içinde belirtilmiştir.