Çanakkale Savaşı Kronolojisi: Tarihler ve Aşamalar

Çanakkale Savaşı, deniz ve kara harekâtlarından oluşan uzun bir süreçtir; tek bir güne indirilemez.

Atatürk Araştırma Merkezi savaşın kapsamını şöyle tanımlıyor: "3 Kasım 1914'te başlayan ve 9 Ocak 1916'ya kadar devam eden Çanakkale Cephesi".

Türk Tarih Kurumu ise deniz harekâtının başlangıcı için başka bir tarih veriyor: "19 Şubat 1915'te başlayan deniz harekâtı".

Künye

• Kapsam (ATAM): 3 Kasım 1914 - 9 Ocak 1916
• Deniz harekâtı (TTK): 19 Şubat 1915'te başladı
• Deniz zaferi: 18 Mart 1915
• Kara çıkarmaları: 25 Nisan 1915
• Anafartalar: 6/7 Ağustos 1915
• Tahliye: 19/20 Aralık 1915 ve 8/9 Ocak 1916
• Anma günü: 18 Mart Şehitler Günü (4768 sayılı Kanun)

1914: Savaşın Başlangıcı

Atatürk Araştırma Merkezi'nin kronolojisinde cephe 3 Kasım 1914'te açılıyor. Bu tarih, İtilaf donanmasının boğaz girişindeki tahkimatları bombardımanına denk gelir.

Türk Tarih Kurumu bu dönem için bir ayrıntı veriyor: boğazın savunması Ocak 1915'e kadar görece hareketsizdi, kapsamlı deniz harekâtı 1915 Şubatında başladı.

Şubat-Mart 1915: Deniz Harekâtı

Türk Tarih Kurumu'na göre deniz harekâtı 19 Şubat 1915'te başladı. İtilaf donanması boğazın giriş tabyalarını bombardıman etti, ardından boğaz içine ilerleme denemeleri yapıldı.

Harekâtın en kritik unsuru mayın hatlarıydı. Türk Tarih Kurumu, donanmanın 18 Mart'a kadar 11 mayın hattından yalnızca 3'ünü temizleyebildiğini belirtiyor.

Nusret Mayın Gemisi: Üç Kurum, Üç Farklı Bilgi

Nusret'in döktüğü mayın hattı 18 Mart'ın sonucunu belirleyen unsurlardan biri olarak anılır. Ancak üç resmî kaynak farklı bilgi veriyor:

Kurum	Tarih	Komutan	Mevki	Mayın
Deniz Kuvvetleri Komutanlığı	8 Mart 1915	Yüzbaşı Hakkı Bey	Erenköy Koyu	26
Türk Tarih Kurumu	"O gece" (tarih verilmemiş)	Binbaşı Nazmi Bey	Erenköy	26
Atatürk Araştırma Merkezi	Verilmemiş	Verilmemiş	Karanlık Liman	Verilmemiş

Üç kurumun üzerinde anlaştığı tek sayı 26 mayın'dır. Tarih, komutan adı ve mevki konusunda kaynaklar ayrıştığı için bu sayfada tek bir değer seçilmemiştir.

18 Mart 1915: Deniz Zaferi

İtilaf donanmasının boğazı geçmek için yaptığı son ve en büyük saldırı bu gündür. Türk Tarih Kurumu'nun verdiği sonuçlar:

• Batan gemiler: Bouvet, Irresistible, Ocean
• Ağır hasar gören gemiler: Inflexible, Suffren, Gaulois
• Osmanlı kaybı (o gün): 40 ölü, 74 yaralı

Saldırı başarısız oldu ve donanma geri çekildi. Bu tarihten sonra İtilaf devletleri boğazı deniz yoluyla geçme planından vazgeçip kara harekâtına yöneldi.

Gemi sayısında çelişki var: Türk Tarih Kurumu bir yerde "12 büyük zırhlı", başka bir yerde "18 savaş gemisinden 7'si" ifadesini kullanıyor. Tek bir sayı doğrulanamadığı için yazılmamıştır.

25 Nisan 1915: Kara Çıkarmaları

Millî Savunma Bakanlığı kaynaklarına göre çıkarmalar üç ana noktada yapıldı:

• Arıburnu: Saat 05.00 civarı, Anzak kolordusu
• Seddülbahir: Beş ayrı noktada, İngiliz kuvvetleri
• Kumkale: Fransız kuvvetleri; 26/27 Nisan gecesi çekildi

Çıkarmanın ardından cephe hatları hızla sabitlendi ve savaş aylarca süren siper savaşına dönüştü.

Bir düzeltme: Yaygın anlatılarda yer alan "Saroz çıkarması" ifadesi, taranan kurumsal kaynakların hiçbirinde geçmiyor. Bu nedenle sayfada yazılmamıştır.

Ağustos 1915: Anafartalar

İtilaf kuvvetleri cephedeki tıkanıklığı aşmak için 6/7 Ağustos 1915 gecesi Suvla (Anafartalar) bölgesine yeni bir çıkarma yaptı.

Millî Savunma Bakanlığı ATASE arşivine göre Mustafa Kemal'in Çanakkale'deki görev kronolojisi:

Tarih	Görev
20 Ocak 1915	19. Tümen Komutanlığına atandı
2 Şubat 1915	Tekirdağ'da tümenin kuruluşu
25 Şubat 1915	Tümenle Maydos'a geçti
1 Haziran 1915	Albaylığa yükseltildi
8 Ağustos 1915, saat 21.45	Anafartalar Grubu Komutanlığına atandı
9 Ağustos 1915	Birinci Anafartalar muharebesi
10 Ağustos 1915	Conkbayırı taarruzu

Anafartalar çıkarması da İtilaf kuvvetlerine aradığı sonucu vermedi ve cephe yeniden kilitlendi.

Aralık 1915 - Ocak 1916: Tahliye

İtilaf kuvvetleri yarımadayı iki aşamada boşalttı:

• 19/20 Aralık 1915: Anafartalar ve Arıburnu bölgeleri (Millî Savunma Bakanlığı ve Atatürk Araştırma Merkezi)
• 8/9 Ocak 1916: Seddülbahir bölgesi (Atatürk Araştırma Merkezi ve Türk Tarih Kurumu)

Son tahliyeyle birlikte cephe kapandı. Atatürk Araştırma Merkezi'nin savaşın bitişi için verdiği 9 Ocak 1916 tarihi bu ikinci aşamaya dayanıyor.

Bir uyarı: Türk Tarih Kurumu kendi sayfalarında tahliye için üç farklı tarih veriyor. Bu sayfada yalnızca iki kurumun birbirini doğruladığı tarihler yazılmıştır.

Kayıplar

Sayısal kayıp bilgisi veren tek kurum Türk Tarih Kurumu:

• Osmanlı tarafı: 300.000'den fazla askerden 211.000 zayiat
• İtilaf tarafı: Yarım milyondan fazla kuvvetin yaklaşık yüzde 50'si

İtilaf kuvvetleri için mutlak bir sayı verilmemiş, yalnızca oran bildirilmiştir. Bu sayfada oran olduğu gibi aktarılmış, sayıya çevrilmemiştir.

"Zayiat" terimi ölü, yaralı, kayıp ve esirleri birlikte kapsar; yalnızca ölü sayısı değildir.

Bugünkü Hukuki Statü

Alan, 6546 sayılı Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alanı Hakkında Bazı Düzenlemeler Yapılmasına Dair Kanun ile düzenlenmiştir (kabul 19 Haziran 2014; 28 Haziran 2014 tarihli ve 29044 sayılı Resmî Gazete).

Bu kanunla alanın millî park vasfı kaldırılmış ve "Tarihi Alan" statüsü getirilmiştir. Yönetim yapısı bugün 4 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi'nin 93-96. maddeleriyle düzenleniyor.

Anma Günleri

4768 sayılı Kanun (kabul 27 Haziran 2002; Resmî Gazete sayı 24804) iki anma günü belirliyor:

• 18 Mart - Şehitler Günü
• 19 Eylül - Gaziler Günü

Kanun, bu günlerde yapılacak anma törenlerinin usul ve esaslarının ilgili bakanlıklarca belirlenmesini öngörüyor.

Bu Sayfada Ne Yok?

• Tek bir başlangıç tarihi yok. Atatürk Araştırma Merkezi 3 Kasım 1914, Türk Tarih Kurumu deniz harekâtı için 19 Şubat 1915 veriyor; ikisi de kurum adıyla yazılmıştır.
• 18 Mart'taki İtilaf gemi sayısı yok. Aynı kurum iki farklı sayı kullandığı için yazılmamıştır.
• Nusret'in mayın döktüğü tarih, komutan adı ve mevki için tek değer yok. Üç kurum farklı bilgi veriyor; yalnızca 26 mayın sayısı ortaktır.
• Kanlısırt, Kireçtepe ve İkinci Anafartalar muharebelerinin tarihleri yok. Resmî kaynaklarda doğrulanamadı.
• "Saroz çıkarması" yok. Taranan kurumsal kaynakların hiçbirinde geçmiyor.
• İtilaf kayıplarının mutlak sayısı yok. Türk Tarih Kurumu yalnızca oran veriyor; sayıya çevrilmemiştir.
• Tümen ve tugay düzeyinde birlik listesi yok. Bu sayfanın kapsamı dışındadır.
• Şehit ve gazi isim listesi yok. Resmî bir liste bulunamadı.
• Tahliye için üçüncü bir tarih yok. Yalnızca iki kurumun birbirini doğruladığı tarihler yazılmıştır.

Sık Sorulan Sorular

Çanakkale Savaşı ne zaman başladı?

Kurumlar farklı tarih veriyor. Atatürk Araştırma Merkezi cephenin 3 Kasım 1914'te açıldığını belirtiyor; Türk Tarih Kurumu ise deniz harekâtının 19 Şubat 1915'te başladığını yazıyor.

Çanakkale Savaşı ne zaman bitti?

Atatürk Araştırma Merkezi 9 Ocak 1916 tarihini veriyor. Bu tarih Seddülbahir bölgesinin 8/9 Ocak 1916 gecesi boşaltılmasına dayanıyor.

18 Mart'ta kaç gemi battı?

Türk Tarih Kurumu'na göre üç gemi battı: Bouvet, Irresistible ve Ocean. Inflexible, Suffren ve Gaulois ağır hasar gördü. Osmanlı tarafının o günkü kaybı 40 ölü ve 74 yaralıdır.

Nusret kaç mayın döktü?

26. Bu sayı Deniz Kuvvetleri Komutanlığı ve Türk Tarih Kurumu kaynaklarında aynıdır. Buna karşılık tarih, komutan adı ve mevki konusunda kurumlar farklı bilgi veriyor.

Kara çıkarmaları nerede yapıldı?

25 Nisan 1915'te üç ana noktada: Arıburnu (saat 05.00 civarı), Seddülbahir (beş ayrı nokta) ve Kumkale. Kumkale'ye çıkan Fransız kuvvetleri 26/27 Nisan gecesi çekildi.

Mustafa Kemal Anafartalar Grubu'na ne zaman atandı?

Millî Savunma Bakanlığı ATASE kayıtlarına göre 8 Ağustos 1915 günü saat 21.45'te. Ertesi gün Birinci Anafartalar muharebesi, 10 Ağustos'ta Conkbayırı taarruzu gerçekleşti.

Savaşta kaç kişi kayıp verildi?

Sayı veren tek kurum Türk Tarih Kurumu: Osmanlı tarafında 300.000'den fazla askerden 211.000 zayiat. İtilaf tarafı için mutlak sayı verilmiyor, yarım milyondan fazla kuvvetin yaklaşık yüzde 50'si oranı bildiriliyor.

18 Mart neden Şehitler Günü?

4768 sayılı Kanun (27 Haziran 2002; Resmî Gazete sayı 24804) 18 Mart'ı Şehitler Günü, 19 Eylül'ü Gaziler Günü olarak belirlemiştir.

Kaynak: Atatürk Araştırma Merkezi (cephenin kapsamı ve bitiş tarihi, Nusret mevkii, tahliye); Türk Tarih Kurumu (deniz harekâtı başlangıcı, 18 Mart sonuçları, mayın hatları, Nusret bilgileri, kayıplar, Seddülbahir tahliyesi); Millî Savunma Bakanlığı ve ATASE (25 Nisan çıkarmaları, Mustafa Kemal'in görev kronolojisi, Aralık 1915 tahliyesi); Deniz Kuvvetleri Komutanlığı (Nusret mayın harekâtı); 6546 sayılı Kanun (28/6/2014 tarihli ve 29044 sayılı Resmî Gazete) ve 4 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi madde 93-96; 4768 sayılı Kanun (Resmî Gazete sayı 24804). Çelişen bilgiler kurum adıyla ayrı ayrı verilmiş, doğrulanamayan tarih ve sayılar yazılmamıştır.