Atatürk'ün cenaze töreni: 16-21 Kasım 1938 kronolojisi

Atatürk'ün naaşı Dolmabahçe Sarayı'nda 16-18 Kasım 1938 günleri halkın ziyaretine açık kaldı, 19 Kasım'da İstanbul'dan ayrıldı ve devlet töreni 21 Kasım 1938 Pazartesi günü Ankara'da yapıldı. Yaygın bir karışıklığı baştan düzeltmek gerekiyor: Dolmabahçe'deki katafalk 16-18 Kasım'daydı, 20-21 Kasım'daki katafalk ise Ankara'da, TBMM önündeydi.

Tören programı 13 Kasım 1938 tarihli, Millî Savunma Bakanı Kâzım Özalp imzalı bir tamimle belirlendi. Tören komutanı Orgeneral Fahrettin Altay'dı. Dolmabahçe'deki katafalkı Alman mimar Bruno Taut tasarladı; Taut bu iş için 14 Kasım 1938'de Ankara'ya gelmişti.

Dolmabahçe'de üç gün

Naaş, kurşun galvanizli ve gül ağacından bir tabutla sarayın Muayede Salonu'ndaki katafalka konuldu. Muayede Salonu, sarayın en büyük tören salonunun adı. Ziyaret 16 Kasım 1938 Çarşamba saat 10.00'da açıldı, 17 ve 18 Kasım günleri de sürdü.

Üçüncü gün bir facia yaşandı. Atatürk Araştırma Merkezi'nin kayıtlarına göre 18 Kasım 1938'de saraya en az iki yüz bin kişi geldi ve çıkan izdihamda on bir kişi ezilerek hayatını kaybetti, kırktan fazla kişi yaralandı.

19 Kasım: İstanbul'dan ayrılış

Cenaze namazını Ord. Prof. M. Şerafettin Yaltkaya kıldırdı. Nakil işlemleri, 13 Kasım tarihli tamimde öngörüldüğü gibi sabah 08.30'da başladı.

20-21 Kasım: Ankara

Özel tren 20 Kasım 1938 Pazar saat 10.03'te Ankara Garı'na girdi. Tabut TBMM önündeki katafalka konuldu ve ihtiram nöbeti 10.30'da başladı; toplam kırk beş nöbet postası görev aldı.

Devlet töreni 21 Kasım 1938 Pazartesi saat 09.42'de başladı. Kortej 10.45'te hareket etti ve 13.35'te Etnografya Müzesi'ne ulaştı; tabut müzenin giriş salonundaki mermer satıh üzerine konuldu.

Burada önemli bir ayrım var: tabutun müzeye konulması ile mezara indirilmesi aynı gün değil. Tabut 31 Mart 1939 Cuma saat 14.00'te müze içinde hazırlanan geçici medfene indirildi ve işlem Abdülhalik Renda, Refik Saydam ve Fevzi Çakmak'ın da imzaladığı bir protokolle tespit edildi.

Törene katılan ülkeler

21 Kasım törenine kıta ve heyetle katılan on ülke şunlar: Almanya, İngiltere, Bulgaristan, Fransa, Yunanistan, İran, Romanya, SSCB, Yugoslavya ve İtalya. Ayrıca Ankara'daki büyükelçilikleri aracılığıyla temsil edilen on üç ülke daha var: İran, Mısır, Macaristan, Japonya, Polonya, Çekoslovakya, Hollanda, İsveç, Finlandiya, Suriye, İspanya, Danimarka ve Letonya.

Naaşın on beş yıl sonra Anıtkabir'e taşınması için naaşın Anıtkabir'e nakli sayfamıza bakabilirsiniz.

Bu Sayfada Ne Yok?

• Toplam temsilci sayısı yok. Kurumsal kaynakta ülke listesi var, tek bir toplam sayı yer almaz.
• Toplam ziyaretçi sayısı yok. Yalnızca 18 Kasım için kayıtlı asgarî sayı verilmiştir.
• Ölüm sebebi yok. Ayrı sayfanın konusudur ve resmî raporda belirtilmemiştir.
• Katafalk tasarımının mimarî çözümlemesi yok. Bu sayfa kronoloji verir.
• Gazete manşetleri ve alıntı yok. Telif ve doğrulama sebebiyle yazılmadı.
• İzdihamla ilgili ad listesi yok. Kurumsal kaynakta isim kaydı yer almaz.
• Yorum ve değerlendirme yok. Sayfa belgeye dayanan olguları aktarır.

Sık Sorulan Sorular

Cenaze töreni hangi gün yapıldı?

Devlet töreni 21 Kasım 1938 Pazartesi günü Ankara'da yapıldı. Dolmabahçe'deki ziyaret ise 16-18 Kasım günlerindeydi.

Naaş İstanbul'dan Ankara'ya nasıl taşındı?

19 Kasım 1938'de Yavuz zırhlısıyla İzmit'e, oradan özel trenle Ankara'ya. Tren 20 Kasım saat 10.03'te Ankara Garı'na girdi.

18 Kasım'da ne oldu?

Dolmabahçe'ye en az iki yüz bin kişi geldi ve çıkan izdihamda on bir kişi hayatını kaybetti, kırktan fazla kişi yaralandı. Bu bilgi kurumsal kaynakta kayıtlıdır.

Naaş ilk olarak nereye defnedildi?

Ankara Etnografya Müzesi'ne. Tabut 21 Kasım 1938'de müzeye konuldu, mezara indirilmesi ise 31 Mart 1939 Cuma günü oldu.

Törene kaç ülke katıldı?

Kıta ve heyetle on ülke katıldı; on üç ülke daha Ankara'daki büyükelçilikleri aracılığıyla temsil edildi. Tek bir toplam temsilci sayısı kurumsal kaynakta yer almaz.

Tören programını kim belirledi?

13 Kasım 1938 tarihli, Millî Savunma Bakanı Kâzım Özalp imzalı tamim. Tören komutanı Orgeneral Fahrettin Altay'dı.

Kaynak: Atatürk Araştırma Merkezi — Atatürk Ansiklopedisi (ataturkansiklopedisi.gov.tr) ve Atatürk Araştırma Merkezi yayınları (atam.gov.tr). Saat bilgileri, 13 Kasım 1938 tarihli tamim, katafalk tasarımı, 18 Kasım izdihamına ait sayılar, ülke listeleri ve 31 Mart 1939 protokolü bu kurumsal kaynaklardan alınmıştır. Haftanın günleri takvim üzerinden doğrulanmıştır. Son kontrol 11 Kasım 2026.