Kurtuluş Savaşı Kronolojisi: Cepheler ve Antlaşmalar

Kurtuluş Savaşı'nın başlangıcı için kurumlar farklı tarihler veriyor. Bu sayfa her tarihi kaynağıyla birlikte aktarıyor.

Künye

• TDV çerçevesi: 30 Ekim 1918 - 24 Temmuz 1923
• TTK çerçevesi: 15 Mayıs 1919 - 9 Eylül 1922
• Cepheler: Doğu, Güney, Batı
• TBMM: 23 Nisan 1920
• Askerî bitiş: Mudanya, 11 Ekim 1922
• Siyasi bitiş: Lozan, 24 Temmuz 1923

Başlangıç ve Bitiş: Üç Farklı Tanım

Kurum	Tanım
TDV İslâm Ansiklopedisi	"Mondros Mütarekesi'nin (30 Ekim 1918) ardından başlayıp askerî bakımdan Mudanya Mütarekesi ile (11 Ekim 1922), siyasî bakımdan ise Lozan Antlaşması ile (24 Temmuz 1923) son bulur."
Türk Tarih Kurumu	"Yunanlıların 15 Mayıs 1919'da İZMİR'e çıkmaları ile başladı" ve "üç yıl dört ay devam eden Türk İstiklal Harbi, Türk Ordusunun zaferi ile sona erdi" (9 Eylül 1922)
Atatürk Araştırma Merkezi	Mondros - Mudanya - Lozan çerçevesi

Bir düzeltme: Hiçbir kurumsal sayfada "19 Mayıs 1919 savaşın başlangıcıdır" ifadesi bulunmuyor. 19 Mayıs kurumsal metinlerde Samsun'a çıkış olarak geçiyor.

Örgütlenme Dönemi

Tarih	Olay
30 Nisan 1919	9. Ordu Kıtaatı Müfettişliğine atanma
16 Mayıs 1919	Bandırma Vapuru ile hareket
19 Mayıs 1919	Sabah Samsun'a çıkış
22 Haziran 1919	Amasya Genelgesi
9 Temmuz 1919	Askerlikten istifa
23 Temmuz - 7 Ağustos 1919	Erzurum Kongresi
4 - 11 Eylül 1919	Sivas Kongresi
20-22 Ekim 1919	Amasya Mülakatı
12 Ocak 1920	Son Meclis-i Mebusan'ın açılışı
28 Ocak 1920	Misak-ı Millî'nin imzalanması
17 Şubat 1920	Misak-ı Millî'nin kabul ve ilanı
16 Mart 1920	İstanbul'un resmen işgali
11 Nisan 1920	Meclis-i Mebusan'ın feshi
23 Nisan 1920	TBMM'nin açılışı
24 Nisan 1920	Mustafa Kemal'in Meclis Başkanlığına seçilmesi
29 Nisan 1920	Hıyânet-i Vataniyye Kanunu
20 Ocak 1921	Teşkîlât-ı Esâsiyye Kanunu

Amasya Genelgesi'nin bilinen cümlesi Millî Savunma Bakanlığı kaynağında birebir şöyle: "Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir. Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır."

Erzurum Kongresi'ne 56 delege katıldı; on maddelik beyanname kabul edildi ve dokuz kişilik Heyet-i Temsiliye seçildi.

Misak-ı Millî hakkında bir düzeltme: Bazı kaynaklar metnin meclisin gizli oturumunda kabul edildiğini yazar. TDV bunu açıkça reddediyor: "Bazı kaynaklar bu metnin meclisin gizli oturumunda kabul edildiğini yazarsa da meclis o gün herhangi bir oturum yapmamıştır." Ansiklopediye göre metin 28 Ocak'ta 121 mebus tarafından imzalandı, 17 Şubat 1920 toplantısında oy birliğiyle kabul edilip yayımlandı.

Doğu Cephesi

Türk Tarih Kurumu'nun verdiği tarihler:

• 13 Nisan 1919: İngilizler Kars Millî Şurası'nı dağıttı
• 22 Haziran 1920: Ermeni taarruzu
• 28 Eylül 1920: Kâzım Karabekir komutasında taarruz
• 29 Eylül 1920: Sarıkamış
• 30 Ekim 1920: Kars
• 7 Kasım 1920: Gümrü
• 17 Kasım 1920: Mütareke talebi

Türk Tarih Kurumu bu harekâttaki kaybı "6 şehit, 21 yaralı" olarak veriyor. Gürcistan ile sorun Şubat-Mart 1921'de barışçı yolla çözüldü.

Güney Cephesi

• 7 Aralık 1918: Adana ve Mersin'in işgali
• 11/12 Şubat 1920: Fransızların Maraş'tan çekilmesi
• 11 Nisan 1920: Urfa'nın boşaltılması
• 15 Ekim 1920: Saimbeyli
• 8 Şubat 1921: Antep'in teslimi
• 20 Ekim 1921: Ankara Antlaşması ile savaş hâlinin sona ermesi

Batı Cephesi ve Muharebeler

Muharebe tarihlerinde kurumlar ayrışıyor. Aşağıdaki tablo her kurumun verdiği tarihi ayrı ayrı gösteriyor:

Muharebe	TTK	MSB	TDV
Birinci İnönü	6-11 Ocak 1921	11 Ocak 1921	10 Ocak
İkinci İnönü	23 Mart-4 Nisan 1921	1 Nisan 1921	1 Nisan
Aslıhanlar-Dumlupınar	8-15 Nisan 1921	-	-
Kütahya-Eskişehir	8-21 Temmuz 1921	25 Temmuz 1921 çekilme	-
Sakarya	23 Ağustos-13 Eylül 1921	13 Eylül 1921	12 Eylül
Büyük Taarruz	26-30 Ağustos 1922	Dumlupınar (Başkomutan) Meydan Muharebesi	Başkumandanlık Muharebesi

Bir uyarı: Türk Tarih Kurumu'nun İstiklal Harbi sayfasında İkinci İnönü için aynı sayfada üç farklı tarih bulunuyor: başlıkta 4 Nisan, girişte 31 Mart, gövdede 1 Nisan.

Sakarya için Atatürk Araştırma Merkezi'nin aktardığı Nutuk metni: "13 Eylül 1921 günü Sakarya nehrinin doğusunda düşman ordusundan eser kalmadı. Böylece 23 Ağustos gününden 13 Eylül gününe kadar… yirmi iki gün ve yirmi iki gece aralıksız devam eden Sakarya Büyük Kanlı Savaşı…"

Türk Tarih Kurumu'na göre Sakarya'da Türk kaybı 26.000, Yunan kaybı 46.000'dir; subay zayiat oranının yüksekliği nedeniyle muharebe "Subay Muharebesi" olarak da anılıyor.

Başkumandanlık Kanunu

TBMM Kanunlar Dergisi'ndeki metin, 5 Ağustos 1337 (1921) tarihli ve 144 sayılı Kanun:

"BİRİNCİ MADDE — … Türkiye Büyük Millet Meclisi kuyudu âtiye ile Başkumandanlık vazifei fiiliyesine kendi reisi Mustafa Kemal Paşayı memur eylemiştir."

"ÜÇÜNCÜ MADDE — Müşarünileyhe balâdaki mevat ile mevdu sıfat ve salâhiyet üç ay müddetle mukayyeddir."

Yetki üç ay süreliydi ve üç kez uzatıldı (31 Ekim 1921, 4 Şubat 1922, 6 Mayıs 1922); 20 Temmuz 1922'de süresiz hâle getirildi.

Gazi Unvanı ve Mareşallik

19 Eylül 1337 (1921) tarihli ve 153 sayılı Kanun, birebir:

"BİRİNCİ MADDE — Türkiye Büyük Millet Meclisi Reisi Başkumandan Mustafa Kemal Paşa Hazretlerine Gazilik unvanı ita ve rütbei müşiri tevcih olunmuştur."

Yani her iki unvan da Sakarya'dan sonra, kanunla verilmiştir.

Antlaşmalar

Antlaşma	Tarih	Taraf
Gümrü	2/3 Aralık 1920 (TTK, MSB) / 3 Aralık 1920 (TDV)	TBMM Hükümeti - Ermenistan
Moskova	16 Mart 1921	TBMM Hükümeti - Sovyet Rusya
Kars	13 Ekim 1921	Kafkas Cumhuriyetleri (MSB) / Türk-Sovyet (TTK)
Ankara	20 Ekim 1921	Fransa
Mudanya	11 Ekim 1922	Mütareke

Türk Tarih Kurumu Gümrü için "Ankara Hükümeti'nin ilk siyasi zaferi ve antlaşması" ifadesini kullanıyor. Mudanya konferansı İsmet Paşa başkanlığında 3 Ekim'de başladı, 11 Ekim'de mütareke imzalandı.

30 Ağustos ve 9 Eylül

30 Ağustos mevzuatta resmî bayramdır. 2012/3073 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı'nın ilgili maddesi birebir: "Zafer Bayramı, 30 Ağustos günü saat 07.00'de başlar ve saat 24.00'te son bulur. Saat 12.00'de Başkentte yirmibir pâre top atışı yapılır."

Aynı yönetmelik 19 Mayıs'ın başlangıç saatini de sabitliyor: "Atatürk'ün 19 Mayıs 1919'da Samsun'da karaya çıktığı saat olan 07.00'de başlar".

9 Eylül için kurumsal ifadeler: Türk Tarih Kurumu "9 Eylül'de İzmir'e ulaştı"; Atatürk Araştırma Merkezi "Türk ordusunun 9 Eylül 1922 sabahı İzmir'e girişinden sonra"; TDV "Nûreddin Paşa'ya bağlı birlikler 9 Eylül'de İzmir'e girerek… Ertesi gün Mustafa Kemal Paşa İzmir'e girdi."

Bu Sayfada Ne Yok?

• Tek bir başlangıç tarihi yok. Üç kurum üç farklı çerçeve veriyor.
• Muharebe tarihlerinde tek değer yok. Birinci İnönü ve Sakarya'da kurumlar ayrışıyor; İkinci İnönü için aynı kurum sayfasında üç tarih var.
• Antlaşmaları imzalayan delege adları yok. Gümrü, Kars ve Ankara antlaşmaları için kurumsal kaynakta bulunamadı.
• 9 Eylül'ün mevzuattaki özel statüsü yok. İlgili yönetmelikte ulusal ve resmî bayramlar sayılırken 9 Eylül adı geçmiyor.
• Kütahya-Eskişehir için ikinci bir kurum kaynağı yok. Tarihler yalnızca Türk Tarih Kurumu'ndan alınmıştır.
• Toplam kayıp sayısı yok. Yalnızca Sakarya ve Doğu Cephesi için kurumsal rakam bulunabildi.
• Başkumandanlık Kanunu'nun Resmî Gazete künyesi yok. 1921'de Resmî Gazete henüz yayımlanmıyordu.
• Yorum ve değerlendirme yok. Sayfa yalnızca kurumsal kayıtları sıralar.

Sık Sorulan Sorular

Kurtuluş Savaşı ne zaman başladı?

Kurumlar farklı tanımlıyor. TDV ve Atatürk Araştırma Merkezi Mondros Mütarekesi'ni (30 Ekim 1918) başlangıç alıyor; Türk Tarih Kurumu ise Yunan kuvvetlerinin 15 Mayıs 1919'da İzmir'e çıkmasını.

19 Mayıs savaşın başlangıcı mı?

Kurumsal metinlerde 19 Mayıs 1919 Samsun'a çıkış olarak geçiyor; "savaşın başlangıcı" ifadesi kullanılmıyor. İlgili yönetmelik çıkış saatini 07.00 olarak sabitliyor.

TBMM ne zaman açıldı?

23 Nisan 1920. Ertesi gün Mustafa Kemal Meclis Başkanlığına seçildi.

Sakarya Muharebesi ne kadar sürdü?

Türk Tarih Kurumu 23 Ağustos - 13 Eylül 1921 arasını ve 22 günü veriyor; TDV bitişi 12 Eylül olarak kaydediyor. Nutuk metninde "yirmi iki gün ve yirmi iki gece" ifadesi geçiyor.

Gazi unvanı ne zaman verildi?

19 Eylül 1337 (1921) tarihli ve 153 sayılı Kanun'la. Aynı kanunla müşirlik (mareşallik) rütbesi de verilmiştir.

Başkumandanlık yetkisi ne kadar sürdü?

144 sayılı Kanun'la önce üç ay süreyle verildi, üç kez uzatıldı ve 20 Temmuz 1922'de süresiz hâle getirildi.

Savaş hangi antlaşmayla bitti?

TDV'ye göre askerî bakımdan Mudanya Mütarekesi (11 Ekim 1922), siyasi bakımdan Lozan Antlaşması (24 Temmuz 1923).

Misak-ı Millî gizli oturumda mı kabul edildi?

TDV bunu reddediyor: metnin 28 Ocak 1920'de 121 mebus tarafından imzalandığını, 17 Şubat 1920 toplantısında oy birliğiyle kabul edilip yayımlandığını belirtiyor.

Kaynak: Türk Tarih Kurumu İstiklal Harbi sayfası (başlangıç tanımı, cephe tarihleri, muharebe tarihleri, Sakarya kayıpları, antlaşmalar); Atatürk Araştırma Merkezi (Mondros-Mudanya-Lozan çerçevesi, Nutuk'tan Sakarya metni, 9 Eylül); TDV İslâm Ansiklopedisi, Millî Mücadele, Erzurum Kongresi, Sivas Kongresi ve Misak-ı Millî maddeleri; Millî Savunma Bakanlığı ATASE Atatürk kronolojisi (görev tarihleri, Amasya Genelgesi metni, Başkumandanlık yetkisinin uzatılması); TBMM Kanunlar Dergisi, 144 ve 153 sayılı kanunların metinleri; Ulusal ve Resmî Bayramlar ile Mahalli Kurtuluş Günlerinde Yapılacak Tören ve Kutlamalar Yönetmeliği (2012/3073). Kurumlar arasındaki ve aynı kurumun sayfaları içindeki tarih farkları ayrı ayrı belirtilmiştir.