Lozan Antlaşması: Maddeleri ve Sonuçları

Lozan Antlaşması 24 Temmuz 1923'te imzalandı.

Türkiye Büyük Millet Meclisi antlaşmayı 340 sayılı Kanun'la onayladı. Bu sayfa maddeleri resmî Düstur metninden aktarıyor.

Künye

• İmza: 24 Temmuz 1923, Lozan
• Konferans: 20 Kasım 1922'de açıldı
• Heyet başkanı: İsmet Paşa
• Onay kanunu: 340 sayılı
• Kabul tarihi: 22-23/8/1339 (1923)
• Resmî Gazete: 10/9/1923, sayı 22

Taraflar

Antlaşma metninin mukaddimesi birebir şöyle: "Bir taraftan, Britanya İmparatorluğu, Fransa, İtalya, Japonya, Yunanistan, Romanya, Sırp-Hırvat-İsloven Devleti, Ve diğer taraftan, Türkiye".

Türkiye heyeti üç kişiden oluşuyordu: İsmet Paşa (Hariciye Vekili, Edirne mebusu), Dr. Rıza Nur Bey (Sıhhiye Vekili, Sinop mebusu) ve Hasan Bey (Trabzon mebusu). Metindeki imzalar: "M. İsmet / Dr. Rıza Nur / Hasan".

Konferans ve Kesinti

Konferans 20 Kasım 1922'de açıldı. Görüşmeler iki dönem hâlinde yürüdü.

TDV İslâm Ansiklopedisi'nin ifadesi: "Birinci dönem 4 Şubat 1923'e kadar sürdü. İki buçuk ayı aşkın bir aradan sonra 23 Nisan'da başlayan ikinci dönem 24 Temmuz 1923'te sona erdi."

Kesintinin sebebi: üç müttefik devletin hazırladığı bir metni 31 Ocak 1923'te Türk heyetine vererek tamamen kabul ya da reddedilmesini istemesi.

Karşı tarafın heyet başkanı birinci dönemde Lord Curzon, ikinci dönemde Sir Horace Rumbold'du.

Antlaşma Tek Bir Belge Değil

TDV'nin ifadesi: antlaşma "esas antlaşma ile ona ekli on yedi ayrı protokol ya da sözleşmeden meydana gelmektedir".

Onay kanununda bu ekler tek tek sayılmış. Kanun'un 1. maddesinde adı geçen belgelerden bazıları:

• Boğazların usulü idaresine dair Mukavelename (24 Temmuz 1923)
• Trakya hududuna dair Mukavelename (24 Temmuz 1923)
• Türk ve Rum ahalinin mübadelesine dair Mukavelename (30 Kânunusani 1923)
• Affı umumiye dair Beyanname ve Protokol
• İşgal edilen Türk arazisinin tahliyesine dair Protokol
• Karaağaç arazisi ile Bozcaada ve İmroz adalarına dair belge

Dikkat edilirse nüfus mübadelesi sözleşmesi 30 Ocak 1923 tarihlidir; yani esas antlaşmadan yaklaşık altı ay önce imzalanmıştır.

Ana Maddeler

Aşağıdaki alıntılar Türk Tarih Kurumu'nun yayımladığı Düstur metnindendir.

Madde 3 - Sınırlar. "Bahrisefitten İran hududuna kadar Türkiyenin hududu berveçhi zir tesbit edilmiştir: Evvelâ — Suriye ile: 20 teşrinevvel 1921 tarihinde akt olunan Fransa-Türkiye İtilâfnamesinin 8 inci maddesinde musarrah ve muayyen hudut; Saniyen — Irak ile: Türkiye ile Irak arasındaki hudut dokuz ay zarfında Türkiye ile Büyük Britanya arasında sureti muslihanede tayin edilecektir."

Madde 23 - Boğazlar. "…Çanakkale boğazında, Marmara denizinde ve Karadeniz boğazında bahren ve turuku havaiye ile gerek sulh ve gerek harp zamanlarında serbestii mürur ve seyrisefain esasını tasdik ve beyan hususunda müttehittirler."

Madde 28 - Kapitülasyonlar. "Tarafeyni Âliyeyni âkideyn Türkiyede Kapitülâsyonların kâffei nokatı nazardan tamamen ilgasını her biri kendisine taallûku cihetinden kabul ettiklerini beyan ederler."

Madde 58 - Savaş tazminatı. Taraflar, 1 Ağustos 1914 ile antlaşmanın yürürlüğe girişi arasındaki dönemde doğan zarar ve ziyanlardan kaynaklanan her türlü nakdî talepten karşılıklı olarak feragat ediyor. TDV'ye göre Yunanistan ile tazminat sorunu Karaağaç İstasyonu'nun Türkiye'ye bırakılmasıyla çözüldü.

Madde 37 - Azınlıklar. Türkiye, 38-44. maddelerdeki hükümlerin temel kanun gibi tanınmasını ve hiçbir kanun ya da resmî işlemin bunlara aykırı olmamasını taahhüt ediyor.

Madde 46-57 - Osmanlı borçları. Düyûn-ı Umûmiyye, Türkiye ile 1912-13 Balkan savaşları ve bu antlaşmayla Osmanlı'dan ayrılan topraklara sahip devletler arasında paylaştırılıyor.

Yürürlük: Madde 143

Antlaşmanın son maddesi 143'tür ve içeriği tasdik usulüdür: antlaşma mümkün olan en kısa sürede tasdik edilecek, tasdiknameler Paris'te saklanacak ve belirli sayıda devletin tasdiknamesini vermesiyle yürürlük süreci başlayacaktır.

Onay süreci Türkiye tarafında şöyle işledi:

İşlem	Tarih / künye
Kanun numarası	340
Kabul tarihi	22-23/8/1339 (1923)
Resmî Gazete	10/9/1923, sayı 22
Düstur	Tertip 3, Cilt 2, Sayfa 13

Aynı gün yürürlüğe giren diğer onay kanunları da var: 341, 342 ve 343 sayılı kanunlar.

Yürürlük tarihinde iki kurum çelişiyor: Atatürk Araştırma Merkezi 6 Ağustos 1924, Millî Savunma Bakanlığı ATASE ise 6 Haziran 1924 diyor. İkisi de kurum adıyla verilmiştir.

Lozan'da Çözülmeyen Konular

Musul. TDV'nin ifadesi: "Antlaşmada çözümü ileriye bırakılan Musul meselesi Türk-Irak sınırının tesbit edilmesi olarak anılmış ve bunun dokuz ay içinde Türkiye ile Büyük Britanya arasında dostça belirleneceği hükmüne yer verilmişti (md. 3)." Aynı kaynak sonucu da veriyor: "Bütün çabalara rağmen Türk-Irak sınırının nerelerden geçeceği hususunda İngiltere ile bir uyuşma sağlanamadı."

Boğazlar rejimi ve Hatay. Atatürk Araştırma Merkezi yayınındaki ifade: "antlaşmanın çok önemli iki eksiği Atatürk'ün sağlığında giderilmiş, Lozan'da egemenlik haklarımıza aykırı biçimde düzenlenen Boğazlar Rejimi, 1936'da Montreux'de düzeltilmiş, Hatay sorunu ise Atatürk'ün son günlerinde çözüm yoluna sokularak, 1939'da Hatay ana vatana katılmıştır."

Lozan'daki Boğazlar düzeni: Türk üyenin başkanlığında dokuz devlet temsilcili bir Boğazlar komisyonu, iki yakada silahtan arındırma ve Türkiye'nin bölgede 12.000'i geçmeyen kuvvet bulundurabilmesi.

Patrikhane

TDV'nin ifadesi birebir: "Fener Rum Ortodoks Patrikhânesi'nin azınlık sayılan Rumlar'ın temsilcisi ya da koruyucusu olduğuna ilişkin bir hükme ise yer verilmemişti… patrikhânenin 'ekümen' (evrensel) olmaktan çıkması ve herhangi bir siyasal görev veya rol üstlenmeden yeni Türkiye'nin dinî kurumları arasında yer alması görüşünde birleşildi."

"Lozan'ın Süresi Doluyor" İddiası

Bu sayfanın en çok sorulan başlığı budur ve cevabı metinde yatıyor.

• Antlaşmada süre, fesih veya ihbar maddesi yoktur. Son madde 143'tür ve yalnızca tasdik usulünü düzenler.
• Türk Tarih Kurumu'nun yayımladığı resmî Düstur metninin tamamında "yüz sene" veya "100 sene" ifadesi hiç geçmiyor. Metin eklerle birlikte 346 sayfadır ve tam metin taraması bu sonucu veriyor.
• "Gizli madde" iddiasının dayanağı yok. Lozan'da düzenlenen senetlerin tamamı Nihaî Senet'te tek tek sayılmıştır ve metinleri Dışişleri Bakanlığı tarafından yayımlanmaktadır.

Kurumların antlaşma hakkındaki nitelemeleri de bunun tersi yöndedir. TDV: "bazı çevrelerin öne sürdüğü gibi bu antlaşma bir hezimet antlaşması değildi". Atatürk Araştırma Merkezi: "siyasi, iktisadi ve hukuki bağımsızlığımızın diğer ülkeler tarafından tescili".

Bu Sayfada Ne Yok?

• Süre veya "100 yıl" maddesi yok. Antlaşma metninde böyle bir hüküm bulunmuyor; tam metin taraması bu ifadeyi vermiyor.
• Gizli madde yok. Senetlerin tamamı Nihaî Senet'te sayılı ve metinleri yayımlı.
• Tek bir yürürlük tarihi yok. Atatürk Araştırma Merkezi 6 Ağustos 1924, Millî Savunma Bakanlığı 6 Haziran 1924 veriyor.
• Tek bir TBMM onay tarihi anlatısı yok. Birincil mevzuat kaydı 22-23 Ağustos 1923'tür; TDV ayrıca 2 Ağustos 1923 tarihini veriyor.
• Bölüm sayısı için tek değer yok. Dışişleri Bakanlığı fihristi ve Millî Savunma Bakanlığı beş kısım, TDV dört bölüm diyor.
• 143 maddenin tamamı yok. Sayfa yalnızca ana maddeleri aktarır.
• 341, 342 ve 343 sayılı kanunların Resmî Gazete künyesi yok. Arşivden doğrulanamadı.
• Yorum ve siyasi değerlendirme yok. Kurumsal nitelemeler kaynak adıyla aktarılmıştır.

Sık Sorulan Sorular

Lozan Antlaşması ne zaman imzalandı?

24 Temmuz 1923'te Lozan'da. Konferans 20 Kasım 1922'de açılmış, 4 Şubat - 23 Nisan 1923 arasında kesintiye uğramıştı.

Türkiye'yi kim temsil etti?

Heyet başkanı İsmet Paşa'ydı. Heyette ayrıca Dr. Rıza Nur Bey ve Hasan Bey yer aldı; antlaşmayı bu üç isim imzaladı.

TBMM ne zaman onayladı?

Onay kanunu 340 sayılıdır; kabul tarihi 22-23/8/1339 (1923), Resmî Gazete 10/9/1923 ve sayı 22'dir.

Ne zaman yürürlüğe girdi?

Kurumlar farklı tarih veriyor: Atatürk Araştırma Merkezi 6 Ağustos 1924, Millî Savunma Bakanlığı ATASE 6 Haziran 1924.

Kapitülasyonlar kaldırıldı mı?

Evet. Madde 28 taraflar arasında kapitülasyonların "tamamen ilgasının" kabul edildiğini beyan ediyor.

Lozan'da hangi konular çözülmedi?

Musul meselesi ileriye bırakıldı ve Madde 3 bunun dokuz ay içinde İngiltere ile görüşülmesini öngördü; uyuşma sağlanamadı. Atatürk Araştırma Merkezi ayrıca Boğazlar rejimi ve Hatay'ı "antlaşmanın çok önemli iki eksiği" olarak anıyor.

Lozan'ın süresi doluyor mu?

Antlaşma metninde süre, fesih veya ihbar maddesi bulunmuyor. Son madde 143'tür ve tasdik usulünü düzenler. Resmî Düstur metninin tamamında "yüz sene" ya da "100 sene" ifadesi geçmiyor.

Gizli maddeler var mı?

Lozan'da düzenlenen senetlerin tamamı Nihaî Senet'te tek tek sayılmıştır ve metinleri Dışişleri Bakanlığı tarafından yayımlanmaktadır.

Kaynak: Lozan Sulh Muahedenamesi'nin resmî Türkçe metni, Türk Tarih Kurumu'nun yayımladığı Düstur nüshası (mukaddime ve taraflar, heyet, Madde 3, 23, 28, 37, 58 ve ekler; tam metin taraması süre veya fesih hükmü bulunmadığını göstermektedir); 340 sayılı Lozan Sulh Muahedenamesinin Kabulüne Dair Kanun, Mevzuat Bilgi Sistemi (kanun numarası, kabul tarihi, Resmî Gazete ve Düstur künyesi, onaylanan ek belgelerin listesi); TDV İslâm Ansiklopedisi, Lozan Antlaşması maddesi (konferans dönemleri, ek senet sayısı, Musul, Patrikhane, Karaağaç, antlaşmanın niteliğine ilişkin değerlendirme); Atatürk Araştırma Merkezi yayınları (yürürlük tarihi, Boğazlar ve Hatay değerlendirmesi); Millî Savunma Bakanlığı ATASE (farklı yürürlük tarihi); Dışişleri Bakanlığı Lozan belgeleri fihristi. Çelişen tarihler kurum adıyla ayrı ayrı verilmiştir.