
Plankton, gelgit ve akıntılarla sürüklenen, bunlara karşı yüzecek güçte olmayan organizmalardır. Adı Yunancada "sürüklenen, gezgin" anlamına gelen kökten geliyor ve tanımın ölçütü boyut değil akıntıya karşı koyamamak.
Bu ayrım önemli, çünkü yaygın kanı planktonun mikroskobik olduğu yönünde. Çoğu gerçekten mikroskobiktir ve bir inçten küçüktür, ancak tanım bazı kabuklular ve denizanaları gibi büyük türleri de kapsar.
İki temel grup
Fitoplankton mikroskobik deniz algleridir — "mikroalg" da denir. Klorofil içerir, güneş ışığına ihtiyaç duyar, fotosentez yapar, karbondioksit tüketip oksijen üretir. Bu yüzden yüzeye yakın bulunur. Nitrat, fosfat ve kükürt gibi inorganik besinlere ihtiyaç duyar. İki ana sınıfı dinoflagellatlar ve diyatomlardır.
Zooplankton ise krill, deniz salyangozları, pelajik solucanlar, büyük omurgasızların ve balıkların yavruları ile denizanası gibi zayıf yüzücülerdir. Çoğu fitoplanktonla beslenir, çoğu da daha büyük hayvanlarca yenir.
Zooplanktonun bir davranışı var ki ölçeği şaşırtıcı: gündüz derin sulara iner, geceleri beslenmek için yüzeye çıkar. Bu, Dünya'nın en büyük göçü sayılıyor ve uzaydan gözlenebiliyor.
Oksijen üretimindeki payı
Burada dikkatli olmak gerekiyor, çünkü çok farklı oranlar dolaşıyor. ABD okyanus ve atmosfer kurumunun kendi ifadeleri şunlar: Dünya'daki oksijenin yaklaşık yarısı okyanustan geliyor ve kurum bunu "en az yüzde 50" olarak da yazıyor. Üretimin çoğunluğunu okyanus planktonu sağlıyor.
Tek bir türün payı bile dikkat çekici: Prochlorococcus, biyosferdeki oksijenin yüzde 20'ye kadarını üretiyor.
Kurumun eklediği iki kayıt bu rakamları doğru okumak için gerekli: kesin yüzdeyi hesaplamak zordur ve miktarlar sürekli değişir; ayrıca üretilen oksijenin kabaca aynı miktarı deniz canlıları tarafından tüketilir. Bu sayfada "yüzde 50-80" gibi bir aralık kullanılmamıştır, çünkü kurum böyle bir aralık vermiyor.
Besin ağındaki yeri
Fitoplankton sucul besin ağının temelidir ve birincil üreticidir; mikroskobik zooplanktondan çok tonluk balinalara kadar her şeyi besler.
Bu, planktonu ötrofikasyon tartışmasının merkezine koyuyor: besin yükü artınca ilk büyüyen şey fitoplanktondur. Zincirin tamamı ötrofikasyon nedir sayfasındadır.
Alg patlaması ve "kızıl su"
Önce bir terim düzeltmesi: "kızıl su", kurumun ifadesiyle zararlı alg patlaması için kullanılan yaygın halk terimidir; bilim insanları "zararlı alg patlaması" terimini tercih ediyor.
Zararlı alg patlaması, alg kolonilerinin kontrolsüz çoğalıp insanlar, balıklar, kabuklular, deniz memelileri ve kuşlar üzerinde toksik ya da zararlı etki üretmesidir.
Burada çok önemli bir denge var ve atlanmamalı: alg patlamalarının çoğu zararlı değildir. Kurumun ifadesiyle çoğu yararlıdır, çünkü okyanus besin ağının ana enerji kaynağıdır. Fitoplankton ancak aşırı besin olduğunda kontrolsüz büyüyüp zararlı patlama oluşturabilir ve son derece toksik bileşikler üretebilir.
Patlamanın ardındaki süreç de kayda değer: patlama öldüğünde ayrışma oksijeni yenilenebileceğinden hızlı tüketir; bu hipoksi denen çok düşük oksijen alanlarını yaratır ve bu alanlara ölü bölge denir.
Müsilajın kaynağının da fitoplankton ekzopolimerleri olduğunu hatırlatmak gerekiyor; ayrıntısı müsilaj nedir sayfasında. Alg çoğalmasının yüzme suyu mevzuatında nasıl ele alındığı ise deniz suyu kalitesi nasıl ölçülür sayfasının konusudur.
Bu Sayfada Ne Yok?
- "Oksijenin yüzde 50-80'i" gibi bir aralık yok. Kurum "yaklaşık yarısı" ve "en az yüzde 50" diyor; daha geniş bir aralık ona atfedilemez.
- Tür tür plankton listesi yok.
- Sağlık değerlendirmesi, teşhis ve tedavi önerisi yok. Zararlı alg patlamasının insana etkisi konusunda yalnızca kurumun ifadesi aktarılmıştır.
- Deniz ürünü tüketimi önerisi yok.
- Belirli bir bölgedeki güncel alg patlaması durumu yok.
- Akvaryum ve balıkçılık uygulaması önerisi yok.
- Karbon yutağı hesapları ve iklim projeksiyonu yok.
- Mikroskop ve ekipman önerisi yok.
Sık Sorulan Sorular
Plankton nedir?
Gelgit ve akıntılarla sürüklenen, bunlara karşı yüzecek güçte olmayan organizmalar. Ölçüt boyut değil, akıntıya karşı koyamamaktır.
Plankton hep mikroskobik mi?
Hayır. Çoğu mikroskobiktir ama tanım bazı kabuklular ve denizanaları gibi büyük türleri de kapsar.
Fitoplankton ile zooplankton farkı ne?
Fitoplankton mikroskobik deniz algleridir; klorofil içerir ve fotosentez yapar. Zooplankton ise krill, denizanası, balık yavruları gibi zayıf yüzücü hayvanlardır.
Dünyadaki oksijenin ne kadarı okyanustan geliyor?
Kurumun ifadesiyle yaklaşık yarısı, bir başka ifadeyle en az yüzde 50. Çoğunluğunu okyanus planktonu üretir.
Tek bir türün payı olabilir mi?
Olabilir. Prochlorococcus biyosferdeki oksijenin yüzde 20'ye kadarını üretiyor.
"Kızıl su" nedir?
Zararlı alg patlaması için kullanılan halk terimidir; bilim insanları "zararlı alg patlaması" terimini tercih eder.
Her alg patlaması zararlı mı?
Hayır. Kurumun ifadesiyle çoğu zararlı değildir ve çoğu yararlıdır, çünkü okyanus besin ağının ana enerji kaynağıdır.
Zooplanktonun günlük göçü ne kadar büyük?
Gündüz derin sulara inip geceleri yüzeye çıkmaları Dünya'nın en büyük göçü sayılıyor ve uzaydan gözlenebiliyor.
Kaynak: Plankton tanımı, adın kökeni, boyut kaydı, fitoplankton ve zooplankton ayrımı, fitoplanktonun iki ana sınıfı, zooplanktonun günlük göçü, oksijen payına ilişkin "yaklaşık yarısı" ve "en az yüzde 50" ifadeleri, Prochlorococcus'un payı, üretilen oksijenin deniz canlılarınca tüketilmesi, zararlı alg patlaması ile "kızıl su" terim ayrımı ve hipoksi-ölü bölge zinciri, ABD okyanus ve atmosfer kurumunun ilgili bilgi sayfalarındandır (oceanservice.noaa.gov, oceanservice.noaa.gov ve oceanservice.noaa.gov). Fitoplanktonun sucul besin ağının temeli ve birincil üretici olduğu ABD uzay kurumunun yer gözlem yayınındandır (earthobservatory.nasa.gov). Kurumun vermediği daha geniş oksijen oranları bu sayfada kullanılmamıştır. Son kontrol 17 Kasım 2026.






Yorumlar (0)
Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yapın.