Etken ve Edilgen Çatı: Program Terim Yerine Tarif Kullanıyor

Etken ile edilgen nasıl ayırt edilir?

Etken, eylemi yapanın belli olduğu yapı demek; “Çocuk kapıyı açtı” cümlesi böyledir.

Edilgen ise eylemi yapanın belli olmadığı yapı demek; burada özne eylemden etkilenen tarafa dönüşür ve “Kapı açıldı” cümlesi buna örnektir.

Yani ayırt etmek için tek bir soru yeter: eylemi yapan belli mi?

Çatı, fiilin özneyle ve nesneyle kurduğu ilişkiyi anlatan geleneksel terim demek.

Bu terimler güncel programda var mı?

Yok ve bu, konunun en şaşırtıcı yanı. MEB'in yürürlükteki ortaokul Türkçe programında “çatı”, “etken”, “edilgen”, “dönüşlü”, “işteş”, “geçişli” ve “geçişsiz” terimlerinin hiçbiri dil bilgisi anlamında geçmiyor.

Program bunun yerine tarif kullanıyor. 7. sınıf çıktısında şöyle yazıyor: eylemi gerçekleştirenin belli olduğu, belli olmadığı, başkası tarafından yapıldığı, başkasına yaptırıldığı; eylemin birlikte, karşılıklı yapıldığı cümleleri belirler.

Yani program senden terim adlandırmanı değil, cümlenin eylemi kimin yaptığını nasıl anlattığını fark etmeni istiyor.

Program hangi temada veriyor?

Konu 7. sınıf Türkçe dersinde, “Hak ve Sorumluluklar” temasında özne-yüklem uyumuyla aynı çıktı altında işlenir.

Programın hemen altına düştüğü not şu: konuyla ilgili ekler ezberletilmez, anlama ve anlatmaya olan katkısı üzerinde durulur.

“-l-” veya “-n-” varsa edilgen midir?

Her zaman değil ve bu, konunun en sık yapılan hatasıdır.

“Yıkıldı” ve “silindi” gibi yapılarda ek vardır ama anlam kendiliğinden gerçekleşmedir; bir eylemi yapan düşünülmez.

Program tam bu yüzden ek ezberi yerine “eylemi gerçekleştiren belli mi” sorusunu öne koyuyor. Ekten değil anlamdan gitmek daha güvenilir.

Diğer durumlar nasıl anlatılıyor?

Programın tarifi dört durumu birden kapsıyor ve geleneksel terimlerle karşılıkları şöyle düşünülebilir.

• Eylemi yapan belliyse etken yapı söz konusudur.
• Eylemi yapan belli değilse edilgen yapı vardır.
• Eylem başkasına yaptırılıyorsa “açtırdı” gibi bir yapı kurulur.
• Eylem birlikte ya da karşılıklı yapılıyorsa “kucaklaştılar” gibi bir yapı çıkar.

Bu konu sınavda çıkar mı?

Program, işlev temelli dil yapıları ve söz varlığı başlıklarının ölçme ve değerlendirmeye dâhil edilmeyeceğini belirtiyor.

Ödevde yine istenebilir, bu yüzden hem tarifi hem geleneksel terimleri bilmek işine yarar.

Bu Sayfada Ne Yok?

• Bu terimler için kazanım kodu yok; program terimleri kullanmıyor, tarif kullanıyor.
• Geçişli ve geçişsiz çatı ayrıntısı yok; o terimler de program metninde bulunmuyor.
• Ezberlenecek ek listesi yok. Program eklerin ezberletilmemesini istiyor.
• Çözülmüş soru listesi ve cevap anahtarı yok.
• Fiil kipleri ve zaman ayrıntısı yok; ayrı bir konudur.
• Sınav sorusu yok.
• Ödeve doğrudan kopyalanacak hazır paragraf yok.

Sık Sorulan Sorular

Etken ile edilgen arasındaki fark nedir?

Etken yapıda eylemi yapan bellidir; edilgen yapıda belli değildir ve özne eylemden etkilenen tarafa dönüşür.

“Çatı” terimi güncel programda var mı?

Dil bilgisi anlamında yok. Program bunun yerine eylemi gerçekleştirenin belli olup olmadığını tarif ediyor.

“-l-” eki varsa cümle edilgen midir?

Her zaman değil. “Yıkıldı” gibi yapılarda anlam kendiliğinden gerçekleşmedir.

Program hangi soruyu sormamızı istiyor?

Eylemi gerçekleştirenin belli olup olmadığını. Ek ezberi yerine anlamdan gitmeyi öngörüyor.

Bu konu hangi sınıfta işlenir?

7. sınıf Türkçe dersinde, “Hak ve Sorumluluklar” temasında, özne-yüklem uyumuyla aynı çıktı altında.

Sınavda sorulur mu?

Program bu başlıkların ölçme ve değerlendirmeye dâhil edilmeyeceğini belirtiyor.

Kaynak: MEB Ortaokul Türkçe Dersi Öğretim Programı (PDF) — 7. sınıf çıktısındaki “Eylemi gerçekleştirenin belli olduğu, belli olmadığı, başkası tarafından yapıldığı, başkasına yaptırıldığı; eylemin birlikte, karşılıklı yapıldığı cümleleri belirler” ifadesi ve “ekler ezberletilmez” notu program metninden alındı. “Çatı”, “etken”, “edilgen” terimleri metinde aranmış ve dil bilgisi anlamında bulunamamıştır. Son kontrol: 7 Kasım 2026.

Diğer ödev konuları: Ödev Rehberi — 60 konu, derse ve sınıf düzeyine göre