Gerçek, Mecaz ve Terim Anlam: "Yan Anlam" Programda Yok

Üç anlam nasıl ayrılır?

Gerçek anlam, bir kelimenin akla ilk gelen, sözlükteki ilk karşılığı demek.

Mecaz anlam, kelimenin benzetme yoluyla tamamen başka bir kavramı anlatması demek.

Terim anlam, kelimenin bir bilim, sanat ya da meslek alanına özgü tek ve kesin karşılığı demek.

Konu MEB programında 6. sınıf Türkçe dersinde, söz varlığını geliştirme çalışmaları kapsamında işlenir.

Üçü için birer örnek

“Soğuk” kelimesi üç anlamı birden gösterebilir ve bu yüzden iyi bir örnektir.

“Soğuk su” derken sıcaklıktan söz edersin; bu gerçek anlamdır.

“Soğuk karşılama” derken sıcaklıkla ilgisi olmayan bir davranışı anlatırsın; bu mecaz anlamdır.

“Kök” kelimesi ise matematikte ve dil bilgisinde belirli bir karşılığa sahiptir; bu kullanım terim anlamdır.

“Yan anlam” neden bu sayfada yok?

Çünkü MEB'in yürürlükteki programında “yan anlam” ve “temel anlam” terimleri geçmiyor.

Program şemayı üçlü kuruyor: gerçek, mecaz ve terim anlam. Dörtlü şema kullanan kaynaklar bu yüzden programdan ayrılıyor.

Bu ayrıntı ödevinde işine yarayabilir, çünkü dörtlü şemada “masanın ayağı” gibi örnekler yan anlam sayılır ve mecazla karıştırılır.

Mecaz ile yan anlam gerçekte nasıl ayrılıyor?

Dörtlü şemayı kullanan kaynaklarda ayrım şöyle yapılır ve bilmek faydalı olur.

Yan anlamda kelime hâlâ somut bir nesneyi anlatır, yalnızca benzerlik yoluyla genişlemiştir; masanın ayağı gerçekten bir destek parçasıdır.

Mecaz anlamda ise kelime somut alandan tamamen kopar; soğuk bir bakışta sıcaklık yoktur.

Programın üçlü şemasında bu iki durum tek başlık altında toplanır.

Terim anlam nasıl tanınır?

En güvenilir yol kelimenin hangi alanda kullanıldığına bakmaktır.

Bir kelime belirli bir dersin ya da mesleğin dilinde tek ve kesin bir karşılığa sahipse terim anlamdadır.

Örnek olarak “açı”, “özne” ve “hücre” kelimelerini düşünebilirsin; üçü de kendi alanında tek bir şeyi anlatır.

Ödevde hangi şemayı kullanmalıyım?

Öğretmenin dörtlü şemayı istiyorsa onu kullan; istemiyorsa gerçek, mecaz ve terim üzerinden yazmak programa daha uygun olur.

İki şema çelişmiyor; dörtlüsü yalnızca mecazın içindeki bir ara durumu ayrı bir başlık yapıyor.

Bu Sayfada Ne Yok?

• “Yan anlam” ve “temel anlam” müfredat terimi olarak verilmedi; program metninde geçmiyor.
• Kelimelerin tam anlam listeleri yok; bu sözlük işidir.
• Deyim ve atasözü konusu yok; ayrı bir başlıktır.
• Çözülmüş soru listesi ve cevap anahtarı yok.
• Söz sanatlarının (benzetme, kişileştirme) ayrıntısı yok.
• Sınav sorusu yok.
• Ödeve doğrudan kopyalanacak hazır paragraf yok.

Sık Sorulan Sorular

MEB programı kaç anlam türü sayıyor?

Üç: gerçek, mecaz ve terim anlam. “Yan anlam” terimi program metninde geçmiyor.

“Masanın ayağı” mecaz mıdır?

Dörtlü şemada yan anlam sayılır, çünkü hâlâ somut bir destek parçasını anlatır. Programın üçlü şemasında bu durum ayrı bir başlık değildir.

Terim anlam nasıl tanınır?

Kelimenin belirli bir bilim, sanat ya da meslek alanında tek ve kesin bir karşılığı varsa terim anlamdadır.

Program “gerçek anlam” mı diyor, “temel anlam” mı?

“Gerçek anlam” diyor. “Temel anlam” terimi program metninde bulunmuyor.

Bir kelime hem mecaz hem terim anlamda olabilir mi?

Aynı cümlede olamaz, ama farklı cümlelerde farklı anlamda kullanılabilir. Belirleyici olan bağlamdır.

Bu konu hangi sınıfta işlenir?

6. sınıf Türkçe dersinde, söz varlığını geliştirme çalışmaları kapsamında.

Kaynak: MEB Ortaokul Türkçe Dersi Öğretim Programı (PDF) — program birebir “gerçek, mecaz, terim anlamlı kelimelerin öğretimi” diyor; “temel anlam” ve “yan anlam” terimleri metinde aranmış ve bulunamamıştır. Tanımlar için TDK Güncel Türkçe Sözlük. Son kontrol: 7 Kasım 2026.

Diğer ödev konuları: Ödev Rehberi — 60 konu, derse ve sınıf düzeyine göre