Safranbolu Gezi Rehberi: Konaklar, Çarşı ve Gezi Rotası

Safranbolu, Karabük iline bağlı bir ilçedir ve 1994 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınmıştır. Tescil adı "City of Safranbolu", referans numarası 614'tür. İlçe merkezinde 18. ve 19. yüzyıla ait yaklaşık iki bin geleneksel Türk evi bulunur.

Künye

• İl: Karabük
• Bölge: Batı Karadeniz
• Mesafeler: Karabük 8 km, Bartın 80 km, Kastamonu 105 km
• UNESCO tescili: "City of Safranbolu", referans no 614, 1994
• Kriterler: (ii), (iv), (v) - kültürel
• Alan: 193 hektar
• Kentsel sit ilanı: 1976

UNESCO Tescili ve Gerekçesi

Safranbolu, UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde "City of Safranbolu" adıyla, 614 referans numarasıyla, 1994 yılında ve (ii), (iv), (v) kültürel kriterleriyle tescillidir. Tescilli alan 193 hektardır. İlçe ayrıca 1976'da kentsel sit ilan edilmiştir.

UNESCO'nun üstün evrensel değer gerekçesinin özeti şöyledir: Safranbolu, kervan ticaretinin yüzyıllarca şekillendirdiği tipik bir Osmanlı kentidir. 11. yüzyıldaki Türk fethinden sonra ticaret merkezi olarak gelişmiş, 13. yüzyılda önemli bir kervan konağına dönüşmüştür. Kent dokusu, ekonomik büyümeye bağlı organik gelişimi belgeler.

Gerekçede üç tarihî kesim tanımlanır:

• Çukur: İki derenin sınırladığı alt şehir; merkezinde çarşı ve zanaatkâr ev-atölyeleri bulunan ahşap dokulu kesim.
• Kıranköy: Dükkân üstü konut düzeninin görüldüğü, taş yapıların ağırlıkta olduğu kesim.
• Bağlar: Geniş bahçeler içinde yazlık evlerin yer aldığı kesim.

Kriterlerin gerekçesi özetle şöyledir. Kriter (ii): Ticaretten gelen zenginlik, Osmanlı coğrafyasında geniş bir alanı etkileyen bir sivil mimarlık standardı yaratmıştır. Kriter (iv): Demiryolu çağında varlık nedenini yitiren kervan yolu kentleri arasında Safranbolu, Karabük demir-çelik tesisleri sayesinde yeni bir sosyo-ekonomik rol kazanmış ve dokusunu dikkat çekici ölçüde korumuştur. Kriter (v): Topografya ile tarihî yerleşme arasındaki ilişkiyi örnekler.

Gezilecek Yerler

Yer	Dönem / Tarih	Ne
Cinci Hanı	Tahminen 1640-1648	Kervansaray; iki katlı, revaklı avlu ve havuz, 62 oda
Cinci Hamamı	Han ile aynı dönem	Kadınlar ve erkekler bölümlü, kubbeli sıcaklık
Köprülü Mehmet Paşa Camii	1661	İlçenin en büyük camii; miğfer biçimli kubbe
İzzet Mehmet Paşa Camii	1796	Çinko kaplı kubbe; altından Akçasu Deresi geçer
Kaymakamlar Müze Evi	19. yüzyıl başı; müze 1981	Geleneksel konut; 1979'da kamulaştırıldı
Hıdırlık Tepesi	Türbe 1845	Açık namazgâh; kuşbakışı kent manzarası
Yemeniciler Arastası	Osmanlı	48 ahşap dükkânlı eski lonca çarşısı
Kent Tarihi Müzesi	Bina 1904; müze 2007	Eski Hükümet Konağı; bünyesinde 1797 tarihli Saat Kulesi
Bulak (Mencilis) Mağarası	-	Tüm kollarıyla 6,5 km; 380 metresi gezilebilir
İncekaya Su Kemeri	18. yüzyıl sonu	116 metre uzunluk, 6 kemer
Yörük Köyü	Koruma 1997	93 tescilli eser; Sipahioğlu Konağı ve tarihî Çamaşırhane

Cinci Hanı ve Hamamı

Han, Cinci Hoca lakabıyla bilinen Kazasker Hüseyin Efendi tarafından, tahminen 1640-1648 yılları arasında yaptırılmıştır. İki katlı yapıda revaklı bir avlu, avlu ortasında havuz ve 62 oda bulunur. Hamam han ile aynı dönemdendir; kadınlar ve erkekler bölümleri ile kubbeli sıcaklığı vardır. Mülkiyeti Vakıflar Genel Müdürlüğü'ndedir.

İzzet Mehmet Paşa Camii

Sadrazam İzzet Mehmet Paşa tarafından 1796'da yaptırılmıştır. Çinko kaplı kubbesiyle dikkat çeker. Yapının altından Akçasu Deresi geçer ve cami kemerlere oturur.

Eski Çarşı ve Lonca Düzeni

Çukur olarak adlandırılan kesimdeki Eski Çarşı, kışlık yerleşimin ve lonca düzeninin merkezidir. Tarihî olarak dericilik, yemenicilik, demircilik, bakırcılık, semercilik ve keçecilik loncaları burada faaliyet göstermiştir. Bugün yaşayan tek lonca çarşısı Demirciler Çarşısı'dır.

Yemeniciler Arastası, Köprülü Mehmet Paşa Camii'ne bitişik, 48 ahşap dükkândan oluşan eski bir lonca çarşısıdır; adını burada üretilen "yemeni" adlı ayakkabıdan alır.

Doğa ve Çevre

Bulak (Mencilis) Mağarası merkeze 8,5 kilometre uzaklıktadır; aktif ve fosil bölümlerden oluşur, iki girişi vardır. Tüm kollarıyla 6,5 kilometre uzunluğundadır ve bunun 380 metresi gezilebilir durumdadır.

İncekaya Su Kemeri merkeze 7,5 kilometre uzaklıkta, 116 metre uzunluğunda ve 6 kemerlidir; İzzet Mehmet Paşa tarafından 18. yüzyıl sonunda yaptırılmıştır. Tokatlı Kanyonu yürüyüş alanıdır ve üzerinde 80 metre yükseklikte bir cam teras bulunur.

Safranbolu Evlerinin Mimari Özellikleri

İlçe merkezinde 18. ve 19. yüzyıla ait yaklaşık 2.000 geleneksel Türk evi bulunur; bunlardan yaklaşık 1.500'ü korunan eser statüsündedir.

Yapım tekniği: Evler hımış (ahşap karkas arası kerpiç dolgu) veya bağdadi (çıta kaplama üzerine sıva) tekniğiyle inşa edilmiştir. Ortalama üç katlı, bahçe içinde ve 6-8 odalıdır.

Plan düzeni: Sokaktan avluya, avludan bahçeye, bahçeden sofaya ve sofadan odalara geçilir. Odalara sekizgen sofanın köşe açıklıklarından girilir. Sofa ve oda tavanları ahşap bezemelidir.

Cephe: Cumba ve çıkmalar cephe monotonluğunu kırar. Uzun ve ince pencereler, ahşap kepenkler ve muşabbak adı verilen kafesler kullanılmıştır. UNESCO'nun tarifine göre sokak cephesinde pencere yoktur; taş duvarlar bahçe duvarının devamı gibi görünür ve sokaklar taş kaplıdır.

İç düzen: Bazı evlerde haremlik ve selamlık ayrımı ile çift giriş bulunur. Mutfak ile selamlık arasında yemek servisi için silindirik ahşap bir dönme dolap yer alır. Birinci kat başodaları gömme dolap, ocak, raf ve sedirlerle kaplıdır; tavanlar oyma ve boyalıdır.

Safran ve Şehrin Adı

İlçeye adını veren safran, Bakanlık rehberinde belirtildiği üzere kendi ağırlığının yüz bin katı sıvıyı sarıya boyayabilen bir bitkidir. Ekim ve Kasım aylarında çiçek açar; gıda, ilaç ve kozmetik alanlarında kullanılır.

Üretim hâlâ sürmektedir. Karabük Valiliği ve İl Tarım ve Orman Müdürlüğü duyurularında safran hasadının birkaç köyde yapıldığı, bunlar arasında Davutobası'nın anıldığı belirtilir.

Coğrafi İşaretli Ürünler

Türk Patent ve Marka Kurumu kayıtlarına göre Safranbolu'nun tescilli coğrafi işaretleri şunlardır:

Ürün	Tür	Tescil no	Tescil tarihi
Safranbolu Safranı	Menşe Adı	144	18 Mart 2011
Safranbolu Lokumu	Mahreç İşareti	183	15 Temmuz 2014
Safranbolu Kıtırı	-	639	-

Safranbolu Safranı'nın başvurusu 21 Mayıs 2009'da Safranbolu Esnaf ve Sanatkârlar Odası tarafından yapılmıştır. Safranbolu Lokumu tescillidir ve mahreç işareti statüsündedir; başvuru 22 Mayıs 2006'da yapılmıştır. Safranbolu Kıtırı'nın tescil sahibi Safranbolu Belediyesi'dir.

Ulaşım

• Demiryolu: Karabük Gar Müdürlüğü faaldir ve yolcu taşımacılığı yapılır. Hat 1932'de yapılmış, 1935'te açılmıştır. Valiliğin 2019 verisine göre gardan 117.657 yolcu taşınmıştır. Güncel sefer ve tarife bilgisi için TCDD Taşımacılık'ın bilet sisteminden kontrol edilmesi gerekir.
• Karayolu: Safranbolu ile Karabük arasında belediye otobüsü seferleri bulunur.
• Hava: En yakın havalimanının hangisi olduğu bu çalışmada doğrulanamadı. Bölgede Kastamonu ve Zonguldak Çaycuma havalimanları bulunmaktadır ancak "Safranbolu'ya en yakın" ifadesi hiçbir kurumsal sayfada teyit edilemedi.

Bu Sayfada Ne Yok?

• Müze giriş ücretleri yok. Safranbolu'daki yapılara ait kalemler Bakanlığın ücret listesinde teyit edilemedi; tahmini ücret yazılmaz.
• Müzekart tutarı yok. Müzekart Bakanlığa bağlı 350'den fazla müze ve ören yerinde bir yıl geçerlidir; güncel tutar doğrulanamadı.
• En yakın havalimanı yok. Kurumsal bir kaynakta teyit edilemedi.
• Otel, pansiyon ve restoran adı yok. Bu sitede marka önerisi yapılmaz.
• Fiyat tahmini veya bütçe önerisi yok. Bu sitede yayımlanmaz.
• "Dolap-yüzlük" gibi bazı mimari terimler yok. Bu adlarla kurumsal kaynaklarda doğrulanamadı.
• Safranbolu Kıtırı'nın tescil tarihi yok. Kayıtta teyit edilemedi.
• Güncel ziyaret saatlerinin tamamı yok. Yalnızca Kaymakamlar Müze Evi için Bakanlık sayfasından teyitli saatler bulunabildi; diğerleri için ilgili kuruma başvurulmalıdır.

Sık Sorulan Sorular

Safranbolu hangi ilde?

Karabük iline bağlı bir ilçedir. Karabük'e 8 kilometre uzaklıktadır.

Safranbolu UNESCO listesinde mi?

Evet. "City of Safranbolu" adıyla, 614 referans numarasıyla, 1994 yılında ve (ii), (iv), (v) kriterleriyle UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde tescillidir.

Safranbolu neden UNESCO listesine alındı?

Kervan ticaretinin şekillendirdiği tipik bir Osmanlı kenti olması; ticaretten gelen zenginliğin Osmanlı coğrafyasında geniş bir alanı etkileyen bir sivil mimarlık standardı yaratması; demiryolu çağında dokusunu koruyabilmesi ve topografya ile yerleşme arasındaki ilişkiyi örneklemesi.

Safranbolu evleri kaç katlı?

Ortalama üç katlı, bahçe içinde ve 6-8 odalıdır. Hımış veya bağdadi tekniğiyle inşa edilmiştir.

Safranbolu'da kaç tarihî ev var?

İlçe merkezinde 18. ve 19. yüzyıla ait yaklaşık iki bin geleneksel Türk evi bulunur; bunlardan yaklaşık 1.500'ü korunan eser statüsündedir.

Cinci Hanı kaç yılında yapıldı?

Tahminen 1640-1648 yılları arasında, Cinci Hoca lakabıyla bilinen Kazasker Hüseyin Efendi tarafından.

Safranbolu'da safran hâlâ yetiştiriliyor mu?

Evet. Karabük Valiliği ve İl Tarım ve Orman Müdürlüğü duyurularına göre hasat birkaç köyde sürdürülmektedir; bunlar arasında Davutobası anılır.

Safranbolu lokumu coğrafi işaret tescilli mi?

Evet. Mahreç işareti olarak, 183 tescil numarasıyla, 15 Temmuz 2014 tarihinde tescil edilmiştir.

Safranbolu'ya tren var mı?

Karabük Gar Müdürlüğü faaldir ve yolcu taşımacılığı yapılır. Safranbolu ile Karabük arasında belediye otobüsü seferleri bulunur.

Kaynaklar: UNESCO Dünya Mirası Merkezi tescil kaydı (ref. 614, City of Safranbolu); Kültür ve Turizm Bakanlığı Safranbolu Turizm Danışma Bürosu rehberi ve Safranbolu Evleri sayfası; Safranbolu Belediyesi turizm sayfaları (Cinci Hanı ve Hamamı, Kaymakamlar Müze Evi, Tarihî Çarşı, otobüs seferleri); Karabük Valiliği Safranbolu ve Hıdırlık Tepesi sayfaları, safran hasadı duyurusu; Karabük İl Tarım ve Orman Müdürlüğü; Türk Patent ve Marka Kurumu coğrafi işaret kayıtları (tescil no 144, 183, 639); Karabük Valiliği gar istatistiği duyurusu. Ücretler ve en yakın havalimanı teyit edilemediği için yazılmamıştır.