Burnout (Tükenmişlik) Nedir? DSÖ Ne Diyor?

Dünya Sağlık Örgütü burn-out'u tıbbi bir durum olarak sınıflandırmıyor.

Kurumun ifadesi birebir şöyle: "Burn-out, Uluslararası Hastalık Sınıflandırması'nın 11. Revizyonu'na (ICD-11) mesleki bir olgu olarak dahil edilmiştir. Tıbbi bir durum olarak sınıflandırılmamıştır."

Bu sayfa teşhis koymaz, ölçek ve test içermez.

Künye

• Sınıflandırma: ICD-11
• Niteliği: Mesleki olgu
• Tıbbi durum mu: Hayır
• Boyut sayısı: Üç
• Kapsam: Yalnızca mesleki bağlam
• TDK karşılığı: Tükenmişlik

Hangi Bölümde Yer Alıyor?

Dünya Sağlık Örgütü'nün açıklaması: burn-out, "'Sağlık durumunu veya sağlık hizmetleriyle teması etkileyen faktörler' bölümünde tanımlanmıştır - bu bölüm, insanların sağlık hizmetlerine başvurma sebeplerini içerir ancak bunlar hastalık veya sağlık durumu olarak sınıflandırılmaz."

Yani burn-out sınıflandırmada yer alıyor, ama hastalıklar bölümünde değil. Bu ayrım kavramın en çok yanlış aktarılan yönüdür.

ICD-11'deki Tanım

Dünya Sağlık Örgütü'nün tırnak içinde verdiği tanım birebir:

"Burn-out, başarıyla yönetilememiş kronik iş yeri stresinden kaynaklandığı kavramsallaştırılan bir sendromdur. Üç boyutla nitelendirilir:

• enerji tükenmesi veya bitkinlik hissi;
• kişinin işine karşı zihinsel mesafesinin artması ya da işiyle ilgili olumsuzluk veya alaycılık hisleri;
• mesleki etkinliğin azalması.

Burn-out özellikle mesleki bağlamdaki olgulara işaret eder ve yaşamın diğer alanlarındaki deneyimleri tanımlamak için kullanılmamalıdır."

Sadece İş Bağlamı

Tanımın son cümlesi kavramın sınırını çiziyor. Günlük dilde "ilişkide tükendim", "annelikte tükendim" gibi kullanımlar yaygın; ancak kurumun kendi tanımı bu kullanımı dışarıda bırakıyor.

Kavram, kurumsal tanımıyla iş yeri stresine bağlıdır.

ICD-10 ile Farkı

Dünya Sağlık Örgütü'nün notu: "Burn-out, ICD-11'dekiyle aynı kategoride olmak üzere ICD-10'da da yer alıyordu, ancak tanım şimdi daha ayrıntılıdır."

Yani kavram yeni değil; yeni olan tanımın ayrıntılandırılmasıdır.

Türk Dil Kurumu Ne Diyor?

Sözlükteki "tükenmişlik" tanımı: "Gücünü yitirmiş olma, çaba göstermeme durumu." Sözlükte ayrıca "tükenmişlik sendromu" birleşik sözcük olarak kayıtlıdır.

Türkiye'deki Kurumsal Yayın

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü'nün Psikososyal Faktörler Bilgilendirme Rehberi (Ankara 2024) konuyu bir psikososyal risk faktörü olarak ele alıyor.

Rehberin kullandığı model farklıdır: "Maslach modeline göre tükenmişliğin; duygusal tükenme, duyarsızlaşma ve kişisel başarı duygusunun azalması olmak üzere üç bileşeni bulunmaktadır."

Rehberin kendi statüsü de metinde yazılı: "Hazırlanan bu rehberdeki hususlar tavsiye niteliğindedir."

İki Model Benzer Ama Aynı Değil

İki sütun örtüşür ama aynı değildir; farklı kaynaklara ve farklı adlandırmalara aittir. Bu sayfada ikisi birleştirilmemiştir.

Mevzuattaki Yeri

Tükenmişlik sendromu ifadesi Türkiye mevzuatında bir yerde geçiyor: Kadın Konukevlerinin Açılması ve İşletilmesi Hakkında Yönetmelik'in ilgili maddesi, "konukevi çalışanlarının karşılaştığı tükenmişlik sendromunun önüne geçilmesi için gerekli önlemler alınır ve çalışanlara düzenli psikolojik destek verilir" hükmünü taşıyor.

Bu hüküm de kavramı çalışan bağlamında ele alıyor.

Bu Sayfada Ne Yok?

• "Burnout bir hastalıktır" ifadesi yok. Dünya Sağlık Örgütü bunu açıkça reddediyor.
• ICD-11 kod numarası yok. Kurumun okunabilir açıklama sayfalarında kod numarası geçmiyor.
• Belirti listesi yok. Sayfa yalnızca kurumsal tanımın üç boyutunu aktarır.
• Test, ölçek ve öz-değerlendirme aracı yok. Bu sitede yayımlanmaz.
• Teşhis yok. Hiçbir durum bir tanıyla eşleştirilmemiştir.
• İlaç adı, doz ve tedavi önerisi yok. Bu sitede yazılmaz.
• Sağlık Bakanlığı'nın merkezi yayını yok. Kurumun bu konuda merkezi bir yayını bulunamadı.
• Meslek hastalığı statüsü yok. Türkiye mevzuatında meslek hastalıkları listesinde yer aldığına dair kayıt bulunamadı.

Sık Sorulan Sorular

Burnout hastalık mı?

Dünya Sağlık Örgütü'ne göre değil. Kurum burn-out'u ICD-11'e mesleki bir olgu olarak dahil ettiğini ve tıbbi bir durum olarak sınıflandırmadığını açıkça belirtiyor.

ICD-11'de nerede yer alıyor?

"Sağlık durumunu veya sağlık hizmetleriyle teması etkileyen faktörler" bölümünde. Bu bölüm, sağlık hizmetine başvurma sebeplerini içeriyor ancak bunlar hastalık olarak sınıflandırılmıyor.

Tanımı nedir?

Dünya Sağlık Örgütü'nün ifadesiyle "başarıyla yönetilememiş kronik iş yeri stresinden kaynaklandığı kavramsallaştırılan bir sendrom". Üç boyutu var: enerji tükenmesi, işe karşı zihinsel mesafe ve mesleki etkinliğin azalması.

İş dışındaki alanlar için kullanılır mı?

Kurumun tanımı bunu dışarıda bırakıyor: "Burn-out özellikle mesleki bağlamdaki olgulara işaret eder ve yaşamın diğer alanlarındaki deneyimleri tanımlamak için kullanılmamalıdır."

Türkçesi nedir?

Türk Dil Kurumu sözlüğünde "tükenmişlik" maddesi var: "Gücünü yitirmiş olma, çaba göstermeme durumu." Sözlükte "tükenmişlik sendromu" da birleşik sözcük olarak kayıtlı.

Türkiye'de kurumsal bir yayın var mı?

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü'nün Psikososyal Faktörler Bilgilendirme Rehberi (2024) konuyu psikososyal risk faktörü olarak ele alıyor. Rehber kendi hükümlerinin tavsiye niteliğinde olduğunu belirtiyor.

İki model neden farklı?

Dünya Sağlık Örgütü'nün ICD-11 tanımı ile Bakanlık rehberinin aktardığı Maslach modeli örtüşür ama aynı değildir. Bu sayfada ikisi ayrı ayrı, kaynağıyla birlikte verilmiştir.

Meslek hastalığı sayılıyor mu?

Türkiye mevzuatında meslek hastalıkları listesinde yer aldığına dair bir kayıt bulunamadı.

Kaynak: Dünya Sağlık Örgütü, "Burn-out an 'occupational phenomenon'" sayfası (mesleki olgu olarak dahil edilmesi, tıbbi durum olarak sınıflandırılmaması, yer aldığı bölüm, ICD-11 tanımının tam metni ve üç boyut, mesleki bağlam sınırı, ICD-10 karşılaştırması) — who.int üzerinden doğrudan okunmuştur; Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük, "tükenmişlik" maddesi — sozluk.gov.tr üzerinden doğrudan okunmuştur; T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü, Psikososyal Faktörler Bilgilendirme Rehberi, Ankara 2024 (Maslach modelinin üç bileşeni ve rehberin tavsiye niteliği); Kadın Konukevlerinin Açılması ve İşletilmesi Hakkında Yönetmelik (mevzuatta geçen hüküm). ICD-11 kod numarası kurumun okunabilir sayfalarında bulunmadığı için yazılmamıştır. Belirti listesi, test, ölçek, teşhis, ilaç, doz ve tedavi önerisi içermez.