Antimon Nedir? Özellikleri, Kullanım Alanları ve Toksisitesi

Antimon, sembolü Sb ve atom numarası 51 olan bir elementtir. Amerika Birleşik Devletleri Jeoloji Araştırmaları Kurumu elementi doğrudan yarı metal (metaloid) olarak tanımlıyor; toksikoloji kurumu ise daha ihtiyatlı bir ifade kullanıp "bazen yarı metal olarak anılır" diyor ve elementin ısı ile elektriği zayıf ilettiğini belirtiyor.

Standart atom ağırlığı 121,760. Doğada iki kararlı izotopu bulunur. Görünümü için kurumların kullandığı tanım şöyle: gümüş beyazı, gevrek, kristal yapılı katı. Toz hâli koyu gri ve parlak olarak tarif edilir.

Erime noktası 630,5 santigrat derece. Kaynama noktası için ise tek bir sayı verilmemiştir; ayrıntısı aşağıda.

Künye

Doğada Nasıl Bulunur?

Antimonun baskın cevher minerali stibnittir ve kimyasal formülü Sb2S3 olarak verilir. Jeoloji kurumu bu mineral için doğrudan "antimonun birincil cevher minerali" ifadesini kullanıyor.

Türkiye'nin maden araştırma kurumunun yayınında başka mineral formları da sayılıyor: senarmontit ve valentinit (ikisi de Sb2O3), servantit (Sb2O4) ve kermezit. Aynı yayın, elementin yüzün üzerinde mineral formunun bilindiğini belirtiyor.

Bir yazım notu: toksikoloji kurumunun tablosunda stibnit farklı bir yazımla geçiyor. İki yazım aynı minerali anlatır.

Kullanım Alanları

Kullanım dağılımı kurumdan kuruma farklı yıllara ve farklı coğrafyalara ait olduğu için ayrı ayrı verilmelidir.

Jeoloji kurumunun Amerika Birleşik Devletleri 2024 tüketim dağılımı: antimonlu kurşun ve mühimmat dahil metal ürünler yüzde 40, alev geciktiriciler yüzde 39, seramik, cam ve kauçuk gibi metal dışı ürünler yüzde 21.

Aynı kurum iki kullanımı öne çıkarıyor: metal antimonun en önemli kullanımı akülerde kurşunu sertleştirmek; antimon trioksidin ise öncelikli kullanımı alev geciktirici formülasyonlar.

Türkiye'nin maden araştırma kurumunun aktardığı küresel dağılım (2014 verisi): alev geciktirici yüzde 50, akümülatör yüzde 35, plastik yüzde 7, diğer metalurjik kullanım yüzde 6, seramik-cam ve diğer yüzde 2. Aynı yayın, çok yüksek saflıktaki metalin yarı iletken endüstrisi ve kızılötesi dedektörlerde kullanıldığını belirtiyor; bu kullanımı yazan tek kaynak budur.

Toksisite Konusunda Kurumlar Ne Yazıyor?

Bu bölüm yalnızca yetkili kurumların yazdığı olguları aktarır; tanı, tedavi veya tıbbi tavsiye içermez.

Maruz kalma yolu. Toksikoloji kurumu, insanların elemente her gün çok düşük düzeylerde, çoğunlukla gıda ve içme suyu yoluyla maruz kaldığını yazıyor. Daha yüksek düzeyler, elementi işleyen veya salan sanayi tesisleri ile atık sahalarının yakınında görülüyor.

Bildirilen etkiler. Aynı kurum, antimon tozunun solunmasının kalp ve akciğer sorunlarına, mide ağrısı, ishal, kusma ve mide ülserine yol açabileceğini yazıyor. Yüksek dozun yutulmasının kusmaya neden olabileceğini belirtiyor.

Kanserojenlik değerlendirmesi. Toksikoloji kurumu, sağlık bakanlığının antimon trioksidi insanlar için kanserojen olduğundan makul ölçüde kuşkulanılan madde saydığını aktarıyor. Uluslararası kanser araştırma kurumu aynı bileşiği insanlar için muhtemelen kanserojen sınıfına koymuş; antimon trisülfür ise sınıflandırılabilir değil olarak değerlendirilmiş.

İş yeri maruziyet sınırı. İş sağlığı kurumunun cep kılavuzunda tavsiye edilen sınır metreküpte 0,5 miligram olarak veriliyor; hedef organlar gözler, deri, solunum sistemi ve dolaşım sistemi olarak sayılıyor.

İçme Suyu Sınır Değerleri Neden İki Farklı?

Burada okuru yanıltabilecek bir nokta var ve açıkça yazılması gerekiyor: iki yetkili kurum iki farklı sınır değer yayımlıyor.

• Çevre koruma ajansı: litrede 0,006 miligram. Uzun süreli aşımın olası etkisi olarak kan kolesterolünde artış ve kan şekerinde azalma yazılı. Kaynak olarak petrol rafinerisi deşarjı, alev geciktiriciler, seramik, elektronik ve lehim sayılıyor.
• Dünya Sağlık Örgütü: litrede 0,02 miligram. Örgüt, değeri bir tolere edilebilir günlük alım üzerinden türetmiş ve içme suyundaki antimon formunun toksisitede belirleyici olduğunu belirtiyor.

Bu iki sayı aynı şeyin iki ölçümü değildir; farklı kurumların farklı türetme yöntemleriyle belirlediği değerlerdir. Bu yüzden "antimonun içme suyu sınırı şudur" biçiminde tek bir sayı bu sayfada yazılmamıştır.

Üretim, Rezerv ve Türkiye

Jeoloji kurumunun 2025 yayınına göre 2024 dünya üretimi yaklaşık 100.000 ton (antimon içeriği). Başlıca üreticiler: Çin 60.000, Tacikistan 17.000, Rusya 13.000 ton. Aynı yayında Türkiye 1.600 ton ile listede yer alıyor.

Rezervlerde tablo farklı: aynı yayında Türkiye 99.000 ton (metal içerik) ile kayıtlı; dünya rezervi 2.000.000 tondan fazla olarak veriliyor.

Bir birim uyarısı gerekiyor. Türkiye'nin maden araştırma kurumunun yayınında iki ayrı sayı var ve bunlar aynı şeyi ölçmez: 2018 verisiyle 99.306 ton metal içerik ve ruhsat sahalarında 15.559.269 ton cevher (tenör yüzde 1 ile 15 arasında). Cevher tonajı ile metal içeriği karıştırılamaz; "15,5 milyon ton antimon rezervi" demek hatalı olur.

Aynı yayında Türkiye'deki başlıca yatak ve işletmeler İzmir, Tokat ve Kütahya illerinde sayılıyor.

Kritik Mineral Listeleri

Antimon iki büyük listede yer alıyor ve bu, son yıllarda arama hacminin bir kısmını açıklıyor.

Amerika Birleşik Devletleri 2025 Kritik Mineraller Listesi: jeoloji kurumu listeyi tanıtırken antimonu kurşun-asit akülerde ve alev geciktiricilerde kullanılan mineral olarak açıkça sayıyor. Liste 60 mineral içeriyor.

Avrupa Birliği 2023 Kritik Hammadde Listesi: antimon 34 maddelik kritik hammadde listesinde yer alıyor. Ancak 16 maddelik stratejik hammadde listesinde yoktur ve bu iki liste birbirine karıştırılmamalıdır.

Elementlerin sınıflandırılmasıyla ilgili genel bilgi için bilim kategorimizdeki diğer sayfalara bakabilirsiniz.

Bu Sayfada Ne Yok?

• Tek bir kaynama noktası yok. Toksikoloji kurumunun tablosu üç farklı değer listeliyor (1.325 ile 1.750 santigrat derece arasında); tek sayı yazılmamıştır.
• Tek bir içme suyu sınır değeri yok. İki kurum iki farklı değer yayımlıyor; ikisi ayrı ayrı yazılmıştır.
• Grup ve periyot numarası doğrudan kaynaktan değil. Okunan otoriter yüzeylerde bu iki numara yazılı değildi; elektron dizilimi ve nitrojen grubu ifadesinden çıkarılabilir ama kaynakta yazılı olmadığı için kesin biçimde verilmemiştir.
• Avrupa kimyasallar ajansının sınıflandırması yok. İlgili madde bilgi kartına erişilemedi.
• Tıbbi tavsiye, tanı veya tedavi bilgisi yok. Bu sayfa yalnızca kurumların yazdığı olguları aktarır.
• Fiyat tahmini ve yatırım yorumu yok. Bu sitede emtia fiyat tahmini yazılmaz.
• Soruşturma veya kişi konusu yok. Bu sayfa yalnızca elementin kendisini anlatır.
• Türkiye'nin güncel yıllık üretim verisi yok. Kaynaklar farklı yıllara ait ve kendi içinde tutarsız sayılar veriyor.

Sık Sorulan Sorular

Antimon nedir?

Sembolü Sb, atom numarası 51 olan ve jeoloji kurumu tarafından yarı metal olarak tanımlanan bir elementtir. Isı ve elektriği zayıf iletir.

Antimon nerede kullanılır?

Başlıca alev geciktirici formülasyonlarda ve akülerde kurşunu sertleştirmek için. Seramik, cam, kauçuk ve mühimmat da sayılan kullanım alanları arasında.

Antimon zehirli mi?

Toksikoloji kurumu, tozunun solunmasının kalp ve akciğer sorunlarına, mide şikâyetlerine ve ülsere yol açabileceğini yazıyor. Antimon trioksit, sağlık bakanlığı tarafından insanlar için kanserojen olduğundan makul ölçüde kuşkulanılan madde sayılıyor.

İçme suyundaki sınır değer kaç?

İki farklı değer var: çevre koruma ajansı litrede 0,006 miligram, Dünya Sağlık Örgütü litrede 0,02 miligram. İkisi farklı yöntemlerle türetilmiştir.

Hangi mineralden elde edilir?

Baskın cevher minerali stibnit ve formülü Sb2S3.

Türkiye'de antimon var mı?

Jeoloji kurumunun 2025 yayınında Türkiye 1.600 ton yıllık üretim ve 99.000 ton rezerv (metal içerik) ile listelidir. Yataklar başlıca İzmir, Tokat ve Kütahya'da.

Antimon kritik mineral mi?

Evet. Amerika Birleşik Devletleri'nin 2025 kritik mineraller listesinde ve Avrupa Birliği'nin 2023 kritik hammadde listesinde yer alıyor; AB'nin stratejik hammadde listesinde yoktur.

Kaynak ve kapsam: Sembol, atom numarası, standart atom ağırlığı (121,760) ve izotop bilgileri Amerika Birleşik Devletleri Ulusal Standartlar ve Teknoloji Enstitüsü'nün element veri sayfalarından alınmıştır; atom ağırlığı iki kez okunmuştur. Yarı metal tanımı, görünüm, stibnit mineralinin formülü, kullanım dağılımı ile üretim ve rezerv rakamları Amerika Birleşik Devletleri Jeoloji Araştırmaları Kurumu'nun element sayfaları ile 2025 tarihli mineral emtia özetinden alınmıştır; üretim ve rezerv tabloları iki kez okunmuştur. Erime noktası, yoğunluk, kimyasal kayıt numarası, maruz kalma yolları, bildirilen etkiler ve kanserojenlik değerlendirmeleri Amerika Birleşik Devletleri Toksik Maddeler ve Hastalık Kayıt Dairesi'nin toksikolojik profil ve bilgi notlarından; iş yeri maruziyet sınırı ve hedef organlar iş sağlığı ve güvenliği kurumunun cep kılavuzundan alınmıştır. İçme suyu sınır değerleri çevre koruma ajansının içme suyu düzenlemeleri belgelerinden ve Dünya Sağlık Örgütü'nün içme suyu kalitesi kılavuzundaki bilgi notundan ayrı ayrı alınmış, tek bir değere indirgenmemiştir. Mineral formları, küresel kullanım dağılımı, yarı iletken kullanımı ile Türkiye'ye ait rezerv ve yatak bilgileri Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü'nün yayımladığı bülten makalesinden alınmıştır. Kritik mineral listesi bilgileri jeoloji kurumunun 2025 liste tanıtım sayfasından ve Avrupa Komisyonu'nun hammadde bilgi sisteminden alınmıştır. Kaynama noktası için tek bir değer, kaynaklar 1.325 ile 1.750 santigrat derece arasında farklı değerler verdiği için yazılmamıştır. Grup ve periyot numarası, okunan otoriter yüzeylerde doğrudan yazılı olmadığı için kesin biçimde verilmemiştir. Avrupa kimyasallar ajansının sınıflandırması, ilgili madde bilgi kartına erişilemediği için yazılmamıştır. Cevher tonajı ile metal içeriğinin aynı şey olmadığı, kaynakların kendi içindeki tutarsızlıkla birlikte sayfada belirtilmiştir. Bu sayfa tıbbi tavsiye, tanı, tedavi bilgisi, emtia fiyat tahmini veya yatırım yorumu içermez ve herhangi bir soruşturma ya da kişi konusuna değinmez.