Mevsimler Neden Oluşur? Eksen Eğikliği ve Mesafe

Mevsimlerin sebebi Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığı değildir. Sebep Dünya'nın dönme ekseninin eğik olmasıdır. Bu ayrım önemli, çünkü en yaygın yanlış bilgi tam buradan çıkıyor.

Çarpıcı olan şu: Dünya, Güneş'e en uzak olduğu noktaya temmuz başında varıyor ve o sırada kuzey yarımkürede yaz yaşanıyor. Eğer mesafe belirleyici olsaydı tam tersi olurdu.

Künye

Eksen eğikliği nedir?

Eksen eğikliği, Dünya'nın dönme ekseni ile yörünge ekseni arasındaki açıdır. Bir kaynak bu açıyı yaklaşık 23,5 derece olarak veriyor; diğer kaynak yaklaşık 23 derece diyor ve basit bir ölçüm yöntemiyle 22,8 derece sonucuna ulaştığını aktarıyor.

Bu eğiklik, presesyon denen küçük yalpalamalar dışında yörünge boyunca yön değiştirmez. Yani Dünya yıl boyunca aynı yöne eğik kalır; değişen şey, Güneş'in bu eğik eksene göre nerede durduğudur.

Eğiklik mevsimi nasıl üretiyor?

İki mekanizma var ve ikisi de ışığın geliş açısıyla ilgili:

• Enerjinin yayıldığı alan. Bir kaynağın anlatımına göre dik gelen ışınlar enerjiyi daha küçük bir alana verir. Aynı kaynak, 30 derecelik geliş açısında ışınların kapladığı alanın iki katına çıktığını, 90 derecede ise alanların eşit olduğunu belirtiyor. Aynı enerji daha geniş alana dağılınca birim alana düşen ısı azalır.
• Atmosferde kat edilen yol. Eğik gelen ışın atmosferde daha uzun yol kat eder ve yolda daha fazla enerji kaybeder.

Yılın bir yarısında kuzey yarımküre Güneş'e dönüktür ve ışınları daha dik alır: yaz. Diğer yarısında aynı durum güney yarımkürede yaşanır.

Peki mesafenin hiç mi payı yok?

Var ama küçük. Yörünge eliptik, yani tam daire değil. Bir kaynağa göre Dünya Güneş'e en yakınken yaklaşık 147 milyon kilometre, en uzakken yaklaşık 152 milyon kilometre uzaklıkta. Aynı kaynak bu değişimin yıl içinde yalnızca yüzde 3 gibi küçük bir farka karşılık geldiğini ve mevsimler üzerinde anlamlı bir etkisi olmadığını yazıyor.

Tarihler de bunu doğruluyor: günberi yaklaşık 3 Ocak, yani kuzey yarımkürede kışın ortası; günöte yaklaşık 3 Temmuz, yani kuzeyde yazın ortası.

Mars karşılaştırması konuyu netleştiriyor

Bir kaynağın verdiği karşılaştırma öğretici: Dünya'nın yörüngesi neredeyse dairesel olduğu için şekli mevsimleri belirgin biçimde etkilemez. Buna karşılık yörüngesi daha basık olan Mars'ta mevsimler birbirinden çok farklıdır. Yani yörünge şeklinin payı sıfır değil; Dünya'da küçük olmasının sebebi yörüngenin dairesele yakın olması.

Ekinoks ve gündönümü nedir?

Bir kaynağın verdiği tarihler şöyle:

• Ekinokslar: 21 Mart ve 23 Eylül. Bu tarihlerde Güneş'e yönelen yön, Ekvator düzlemiyle aynı doğrultudadır.
• Gündönümleri: 21 Haziran ve 21 Aralık. Bu tarihlerde yön, Dünya'nın yörünge düzlemiyle aynı doğrultudadır.

Aynı kaynağa göre bu iki yön arasındaki açı eksen eğikliğini verir ve eğiklik üç çivi ile bir tahta parçası kullanılarak ölçülebilir.

Gök olaylarının başka örnekleri için Güneş ve Ay tutulması türleri ve Güneş sistemi gezegenleri sayfalarına, iklimle mevsim arasındaki farkı anlamak için iklim sınıflandırma sistemleri sayfasına bakabilirsiniz.

Bu Sayfada Ne Yok?

• Tek bir kesin eksen eğikliği değeri yok. Bir kaynak yaklaşık 23,5 derece, diğeri yaklaşık 23 derece diyor; ikisi de yazılmıştır.
• Eksen eğikliğinin binlerce yıl içindeki değişimi yok. Kullanılan kaynaklar bu konuyu ele almıyor.
• Türkiye'ye özel mevsim tarihleri yok. Verilen tarihler astronomik tarihlerdir; meteorolojik mevsim tanımları farklıdır.
• Gündönümü ve ekinoks saatleri yok. Tarihler yıla göre bir gün kayabilir; kaynaklar saat vermiyor.
• Hava durumu tahmini yok. Mevsim astronomik bir olgudur; belirli bir yılın havası ayrı bir konudur.
• Güney yarımküre için ayrı takvim yok. Mevsimler yalnızca ters sırada yaşanır; ayrıntılı takvim verilmemiştir.
• Presesyon döngüsünün süresi yok. Kaynaklarda belirtilmemiştir.
• Astroloji ve burç bilgisi yok. Bu sitede yazılmaz.

Sık Sorulan Sorular

Mevsimler neden oluşur?

Dünya'nın dönme ekseninin eğik olmasından. Bu eğiklik, Güneş ışınlarının yüzeye hangi açıyla geldiğini belirler; dik gelen ışın birim alana daha fazla enerji verir.

Mevsimlerin sebebi Güneş'e uzaklık değil mi?

Değil. Dünya Güneş'e en uzak olduğu noktaya yaklaşık 3 Temmuz'da varıyor ve o sırada kuzey yarımkürede yaz yaşanıyor. Bir kaynak mesafe değişiminin yıl içinde yaklaşık yüzde 3 gibi küçük bir farka karşılık geldiğini yazıyor.

Dünya'nın eksen eğikliği kaç derece?

Bir kaynak yaklaşık 23,5 derece, diğeri yaklaşık 23 derece diyor. İkinci kaynak basit bir ölçümle 22,8 derece sonucuna ulaştığını da aktarıyor.

Ekinoks ve gündönümü ne zaman?

Bir kaynağa göre ekinokslar 21 Mart ve 23 Eylül, gündönümleri 21 Haziran ve 21 Aralık.

Eksen eğikliği olmasa ne olurdu?

Kaynaklar bu varsayımı doğrudan ele almıyor, bu yüzden sayfada bir sonuç yazılmamıştır. Kaynaklardan çıkan tek kesin şey, eğikliğin mevsimlerde yörünge şeklinden çok daha büyük rol oynadığıdır.

Mars'ta da mevsim var mı?

Var ve birbirinden çok daha farklı. Bir kaynağa göre bunun sebebi Mars'ın yörüngesinin Dünya'nınkinden daha basık olmasıdır.

Kaynak ve kapsam: Eksen eğikliğinin tanımı, "yaklaşık 23 derece" değeri, basit ölçümdeki 22,8 derece sonucu, ekinoks ve gündönümü tarihleri, eğikliğin yörünge şeklinden daha büyük rol oynadığı ve Mars karşılaştırması TÜBİTAK Bilim Genç'in eksen eğikliği ölçümü makalesinden alınmıştır. Yaklaşık 23,5 derecelik değer, presesyon notu, ışınların geliş açısı ile alan ilişkisi, günberi ve günöte tarihleri ile mesafeleri ve yüzde 3'lük fark Evrim Ağacı'nın mevsimler yazısından gelir. İki kaynak eksen eğikliği değerinde farklı sayılar verdiği için ikisi de yazılmış, tek bir kesin değer iddia edilmemiştir. Eksen eğikliğinin tarihsel değişimi, gündönümü saatleri ve meteorolojik mevsim tanımları kaynaklarda bulunmadığından yazılmamıştır. Sayfa hava durumu tahmini ve astroloji içeriği içermez.