Rüzgâr Nasıl Oluşur? Basınç Farkı, Coriolis ve Meltem

Rüzgârı ne doğuruyor?

İki nokta arasındaki basınç farkı. Hava yüksek basınçtan alçak basınca doğru hareket eder; bu hareketi başlatan kuvvete basınç gradyan kuvveti denir. Ama rüzgârın hangi yönde estiğini tek başına bu kuvvet belirlemez.

Rüzgârı yönlendiren kuvvetler hangileri?

Üç kuvvet birlikte çalışır: basınç gradyan kuvveti, Dünya'nın dönüşünden doğan Coriolis kuvveti ve yüzeyle temastan doğan sürtünme. Basınç merkezlerinin etrafındaki kapalı eğrisel akışta merkezkaç etkisi de hesaba girer.

Harita rüzgârı ile hissedilen rüzgâr neden farklı?

Bu, sayfanın en işe yarar ayrımı. Yüksek irtifada sürtünme ihmal edilebilir; orada basınç gradyan kuvveti ile Coriolis kuvveti dengelenir ve hava izobarlara paralel eser. MGM bu dengeye jeostrofik rüzgâr diyor ve sürtünmenin önemsizleştiği serbest atmosferde, kabaca yerden birkaç yüz metre yukarıda görüldüğünü belirtiyor.

Yüzeye yakın katmanda ise sürtünme devreye girer, Coriolis dengesini bozar ve rüzgâr izobarları keserek alçak basınç merkezine doğru içe kıvrılır. Yani basınç haritasındaki izobar çizgilerine bakarak tahmin ettiğiniz yön ile dışarıda yüzünüze çarpan rüzgârın yönü aynı olmaz; aradaki sapmanın sebebi sürtünmedir.

Kuzey yarım kürede rüzgâr hangi yöne döner?

Alçak basınç merkezinin etrafında saat yönünün tersine (siklonik), yüksek basınç merkezinin etrafında saat yönünde döner. Yüzeye yakın katmanda bu dönüşe içe doğru bir bileşen eklenir; alçak basınçta hava merkeze yakınsar.

Meltem neden gün içinde yön değiştirir?

Kara ve denizin ısı kapasitesi farkı yüzünden. Gündüz kara, denizden daha hızlı ısınır; üzerindeki hava genişleyip yükselir ve kara üzerinde göreli bir alçak basınç oluşur. Hava bu alçak basınca doğru akar, yani rüzgâr denizden karaya eser — deniz meltemi.

Gece tablo tersine döner. Kara denizden daha hızlı soğur, bu kez deniz üzerinde göreli alçak basınç oluşur ve rüzgâr karadan denize yönelir — kara meltemi. Yön değişimi gizemli değil; aynı mekanizmanın gündüz ve gece farklı yönde işlemesidir.

Rüzgâr nasıl ölçülür?

Hız anemometreyle, yön rüzgâr fırıldağıyla ölçülür. Standart ölçüm açık arazide yerden 10 metre yükseklikte yapılır ve ortalamalar genelde 2 veya 10 dakikalık dönemler için verilir. Bu yükseklik, sürtünmenin etkisinin azaldığı ve ölçümlerin karşılaştırılabilir olduğu uzlaşılmış düzeydir.

Editör notu: 10 metre ölçüm yüksekliğini MGM'nin kendi sayfasında birincil metin olarak teyit edemedik; bu uygulama Dünya Meteoroloji Örgütü'nün WMO-No.8 kılavuzuna dayanıyor. Türkiye uygulamasının MGM kaynağından teyidi gerekir.

Bu Sayfada Ne Yok?

• Hava tahmini yok. Hiçbir bölge için rüzgâr öngörüsü yazılmadı.
• MGM'nin 10 metre ölçüm yüksekliğini doğrulayan birincil metni bulunamadı; uygulama WMO kılavuzuna dayandırıldı.
• Coriolis kuvvetinin matematiksel türetimi yok; sayfa olayı niteliksel anlatıyor.
• Rüzgâr enerjisi potansiyeli ve türbin verimi hesapları yok.
• Rüzgâr hızı sınıflandırma ölçeği yok; bu ayrı bir konudur.
• Yerel rüzgâr adları ve bölgesel rüzgâr rejimleri yok.
• İklim projeksiyonu yok.

Sık Sorulan Sorular

Rüzgârın temel sebebi nedir?

İki nokta arasındaki basınç farkı. Hava yüksek basınçtan alçak basınca doğru hareket eder.

Jeostrofik rüzgâr nedir?

MGM'nin tanımına göre basınç gradyan kuvveti ile Coriolis kuvvetinin dengelendiği, sürtünmesiz, izobarlara paralel hava hareketi. Serbest atmosferde görülür.

Kuzey yarım kürede alçak basınç etrafında rüzgâr hangi yöne döner?

Saat yönünün tersine. Yüzeye yakın katmanda sürtünme nedeniyle merkeze doğru içe kıvrılır.

Deniz meltemi neden gündüz eser?

Kara denizden hızlı ısındığı için kara üzerinde göreli alçak basınç oluşur ve hava denizden karaya akar.

Rüzgâr hangi yükseklikte ölçülür?

Standart ölçüm açık arazide yerden 10 metre yükseklikte yapılır. Bu uygulama WMO kılavuzuna dayanır.

Basınç haritasındaki izobarlar rüzgâr yönünü doğrudan verir mi?

Yüksek irtifada büyük ölçüde verir, çünkü rüzgâr izobarlara paraleldir. Yüzeye yakın katmanda sürtünme yüzünden rüzgâr izobarları keser, bu yüzden yön sapar.

Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Meteoroloji Sözlüğü, “jeostrofik rüzgâr” maddesi (mgm.gov.tr); ölçüm standartları için Dünya Meteoroloji Örgütü WMO-No.8 kılavuzu (wmo.int). Son kontrol: 5 Kasım 2026.