Cümlenin Öğeleri Nelerdir? Yüklem, Özne ve Tümleçler

Cümlenin öğeleri iki gruba ayrılır: temel öğeler ve yardımcı öğeler. Temel öğeler yüklem ve öznedir. Yardımcı öğeler ise tümleçlerdir: nesne, dolaylı tümleç, zarf tümleci ve edat tümleci.

Öğe bulmanın tek bir mantığı var: önce yüklem bulunur, sonra bütün sorular yükleme yöneltilir. Bu sıra bozulursa öğeler karışır.

Künye

Temel öğeler

Yüklem. Cümlede oluş, iş veya hareket bildiren kelime ya da kelime grubudur. Fiil, isim, sıfat tamlaması, deyim, birleşik fiil ve fiilimsi gibi çeşitli yapılardan oluşabilir. Cümlenin başında, ortasında veya sonunda yer alabilir.

Özne. Yüklemin bildirdiği işi yapan ya da durumu üstlenen kişi veya şeydir. "Kim, ne" ya da "olan ne, olan kim" sorularıyla bulunur. Üç biçimi var:

• Gerçek özne: Etken çatılı fiillerde ya da isim cümlelerinde işi yapan öğedir. Açık veya gizli olabilir. Gizli özne, öğe sıralamasına dahil edilmez.
• Sözde özne: Edilgen çatılı fiillerde işten etkilenen öğedir.
• Örtülü özne: Edilgen çatılı fiillerde "kim tarafından, kimlerce, kimce" sorularının karşılığıdır. Öğe incelemesinde zarf tümleci sayılır.

Yardımcı öğeler

Nesne (düz tümleç). Öznenin yaptığı işten etkilenen öğedir. İki türü var:

• Belirtili nesne: Belirtme durum eki (-ı, -i, -u, -ü) alır. "Neyi, kimi, nereyi" sorularıyla bulunur.
• Belirtisiz nesne: Belirtme eki almaz, "ne" sorusuna cevap verir. Kaynağın uyarısı önemli: bulunabilmesi için önce özne belirlenmelidir. Çünkü "ne" sorusu özneyi de bulabilir.

Dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı). -e, -de, -den eklerinden birini alır ve yönelme, kalma ya da çıkma anlamı taşır. Soruları: neye/kime/nereye, neyde/kimde/nerede, neyden/kimden/nereden.

Zarf tümleci. Yüklemi durum, neden, zaman, nicelik, yer-yön veya soru yönünden tamamlar. Soruları: neden, niçin, niye, ne zaman, nasıl, nere, ne kadar.

Edat tümleci. Ad ile edatın oluşturduğu gruptur ve genellikle zarf tümleci görevindedir. Soruları: kim ile, ne ile, kimin için, kime göre, kime karşı.

Öğe bulmada dikkat edilecek kurallar

Kaynağın sıraladığı kurallar, soruların çoğunu doğrudan çözüyor:

• Söz öbekleri bölünmez. İsim tamlaması, sıfat tamlaması, birleşik fiil, deyim, ikileme ve edat grupları tek öğe sayılır.
• Sorular yükleme yöneltilir. Diğer öğeler bulunurken soru hep yükleme sorulur.
• Yer-yön zarfları ek alırsa değişir. İsim çekim eki aldığında dolaylı tümleç ya da belirtili nesne olur.
• -e, -de, -den ekli sözcük her zaman dolaylı tümleç değildir. Zaman veya durum bildiriyorsa zarf tümleci olur.
• Soru zarfları zarf tümlecidir.
• Bir cümlede birden fazla yüklem ya da birden fazla ortak öğe bulunabilir.
• Ünlemler, bağlaçlar ve ara sözler cümle dışı unsurdur ve öğe sıralamasına dahil edilmez.

Cümlede vurgu nerededir?

Kaynağın kuralı net: fiil cümlelerinde vurgu yüklemden önceki öğededir. İsim cümlelerinde ve yüklem cümle başındaysa vurgu yüklemdedir.

Sözcüklerin tür olarak sınıflandırılması için sözcük türleri sayfasına, fiil çekimleri için fiil çekimleri, kip ve zaman sayfasına, anlatım hataları için anlatım bozuklukları türleri sayfasına bakabilirsiniz. Ses bilgisi için ses olayları sayfası var.

Bu Sayfada Ne Yok?

• Örnek cümlelerle çözümlü öğe analizi yok. Kaynak tanımları ve kuralları veriyor; bu sayfa onları aktarır.
• Cümle türleri yok. Basit, birleşik, sıralı ve bağlı cümle ayrımı bu sayfanın konusu değildir.
• Fiil çatıları ayrıntısı yok. Etken ve edilgen çatı yalnızca özne türlerini açıklamak için anılmıştır.
• Edat tümlecinin her zaman zarf tümleci sayılıp sayılmadığı kesin değil. Kaynak "genellikle" diyor; bu sayfa da öyle yazar.
• Devrik cümle tartışması yok. Yalnızca yüklemin cümlenin her yerinde bulunabileceği yazılmıştır.
• Sınav soru çözümü yok.
• Öğretim programı kazanım numaraları yok. Kaynakta bu sayfada kullanılan bölümde yer almıyor.
• Diğer dillerle karşılaştırma yok.

Sık Sorulan Sorular

Cümlenin öğeleri nelerdir?

Temel öğeler yüklem ve özne; yardımcı öğeler nesne, dolaylı tümleç, zarf tümleci ve edat tümlecidir.

Öğe bulmaya nereden başlanır?

Yüklemden. Yüklem bulunduktan sonra diğer öğeleri bulmak için bütün sorular yükleme yöneltilir.

Belirtili ve belirtisiz nesne nasıl ayrılır?

Belirtili nesne belirtme eki (-ı, -i, -u, -ü) alır ve "neyi, kimi, nereyi" sorularına cevap verir. Belirtisiz nesne ek almaz ve "ne" sorusuna cevap verir; bulmak için önce öznenin belirlenmesi gerekir.

Örtülü özne hangi öğedir?

Kaynağa göre örtülü özne, edilgen çatılı fiillerde "kim tarafından" sorusunun karşılığıdır ve öğe incelemesinde zarf tümleci sayılır.

-de eki alan her sözcük dolaylı tümleç midir?

Hayır. Kaynağa göre -e, -de, -den ekli sözcükler zaman veya durum bildiriyorsa zarf tümleci olur.

Cümlede vurgu nerededir?

Fiil cümlelerinde yüklemden önceki öğede. İsim cümlelerinde ve yüklem cümle başındaysa vurgu yüklemdedir.

Kaynak ve kapsam: Bu sayfadaki temel ve yardımcı öğe ayrımı, yüklem ve özne tanımları, gerçek, sözde ve örtülü özne ayrımı, nesne türleri, dolaylı tümleç ve zarf tümleci soruları, edat tümleci, öğe bulmada dikkat edilecek kurallar ve vurgu kuralı Millî Eğitim Bakanlığı'nın EBA OGM Materyal platformunda yayımlanan cümlenin öğeleri materyalinden alınmıştır; birincil kaynaktır. Çözümlü örnek analizler, cümle türleri ve fiil çatıları ayrıntısı bu materyalin kullanılan bölümünde bulunmadığından yazılmamıştır. Edat tümlecinin görevi kaynakta "genellikle" ifadesiyle verildiği için bu sayfada da kesinleştirilmemiştir.