Ses olayları, sözcükler ek aldığında ya da birleştiğinde seslerin değişmesi, düşmesi veya türemesidir. Sınavlarda en çok karıştırılan nokta şu: bu olayların çoğu yazıya yansır, biri yansımaz.
Yansımayan olan ünlü daralmasıdır. "Dinliyor" diye söylenir ama "dinliyen" değil "dinleyen" yazılır. Aşağıdaki tablo her olayın kuralını ve örneğini veriyor.
Künye
| Konu | Türkçede ses olayları |
|---|---|
| Ders | Türkçe / Türk dili ses bilgisi |
| Yazıya yansımayan olay | Ünlü daralması |
| Kaynaştırma ünsüzleri | y, ş, s, n |
| Yumuşayan ünsüzler | p, ç, t, k |
| Akademik sınıflandırma | İşletimsel, tarihî ve yapısal |
| Temel sebep | En az çaba yasası |
Ses olayları tablosu
| Ses olayı | Kural | Örnek |
|---|---|---|
| Ünsüz yumuşaması | p, ç, t, k ile biten sözcük ünlüyle başlayan ek alınca p-b, ç-c, t-d, k-ğ/g olur | dolap - dolabı, kanat - kanadı |
| Ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi) | Sert ünsüzle biten sözcüğe c, d, g ile başlayan ek gelince c-ç, d-t, g-k olur | sınıfça, çilekçi, 1925'te |
| Ünlü düşmesi | İkinci hecesinde dar ünlü olan sözcük ünlüyle başlayan ek alınca bu ünlü düşer | burun - burnu, akıl - aklı |
| Ünsüz düşmesi | Sonunda k olan bazı sözcükler küçültme eki alınca k düşer | küçük - küçücük, yüksek - yüksel |
| Ünlü daralması | a, e ile biten sözcüğe -yor eki gelince bu ünlüler ı, i, u, ü olur | dinle - dinliyor, oyna - oynuyor |
| Ünsüz türemesi | Hiss-, aff-, zann- gibi sözcükler ek alırken ya da yardımcı fiille birleşirken ünsüz türer | hissi, affı, reddi |
| Ünlü türemesi | Bazı sözcükler küçültme eki alırken ek ile sözcük arasına ünlü girer | bir - biricik, az - azıcık, dar - daracık |
| Kaynaştırma | Ünlüyle biten sözcük ile ünlüyle başlayan ek arasına y, ş, s, n girer | arabanın, elbiseyi |
Yazıya yansıma: en çok hata yapılan nokta
Kaynağın açıkça belirttiği tek istisna ünlü daralmasıdır. Kaynak, "anlıyan, bekliyen" yazımını yanlış, "anlayan, bekleyen" yazımını doğru gösteriyor. Yani daralma konuşmada olur, yazıda gösterilmez.
Ünsüz yumuşamasında ise kaynağın verdiği bir başka uyarı var: bazı sözcüklerde ve özel isimlerde yumuşama yazıya geçmez. Kaynağın örnekleri "saçı" ve "aşkı".
Diğer olayların yazıya yansıyıp yansımadığı bu sayfada tek tek iddia edilmemiştir, çünkü kaynak her olay için bunu ayrıca belirtmiyor; yalnızca örnek yazımları veriyor.
Akademik sınıflandırma: üç grup
Bir akademik çalışma ses olaylarını üç grupta topluyor. Bu sınıflandırma okul kitaplarındaki listeden farklı ve konuyu anlamayı kolaylaştırıyor:
- İşletimsel (eş zamanlı) ses olayları: Dil kullanılırken anlık olarak ortaya çıkar. Ünsüz türemesi ve kaynaştırma, ünlü düşmesi, ünlü daralması ve ünsüz yumuşaması bu gruptadır.
- Tarihî (art zamanlı) ses olayları: Dilin gelişimi sırasında oluşur; etimolojik ses olayı da denir. Ön ve iç seste türeme, aşınma, hece yutumu ve benzeşme türleri bu gruptadır.
- Yapısal ses olayları: Türkçenin eklemeli yapısından doğar ve dilin doğasında kabul edilir. Büyük ve küçük ünlü uyumu, ünsüz uyumları ve ünlü-ünsüz uyumu bu gruptadır.
Ses olayları neden olur?
Aynı akademik çalışmanın saydığı sebepler şöyle:
- En az çaba yasası: Dilde daha az enerjiyle ifade etme eğilimi. Çalışmanın örneği: "pazar ertesi - pazartesi."
- Söyleyişi kolaylaştırma: Sesler birbirine yakınlaştığında konuşma kolaylaşır; benzeşmeler böyle doğar.
- Telaffuz zorluğunun giderilmesi: Ünlüyle başlayan ek alan süreksiz sert ünsüzlü sözcüklerde yumuşama görülmesi buna örnek.
- Dilin ses sistemine uyum: Sisteme uymayan yapılar giderilir.
- Eklemeli dil yapısı: Kökler anlam taşır, ekler köke uyum sağlar.
- İç ve dış etkenler: Diğer diller, kültürler ve toplumsal değişimler.
Yazım konusundaki diğer kurallar için de/da ayrı mı yazılır, ki nasıl yazılır ve noktalama işaretleri kullanım kuralları sayfalarına, cümle çözümlemesi için cümlenin öğeleri sayfasına bakabilirsiniz.
Bu Sayfada Ne Yok?
- Her olayın yazıya yansıyıp yansımadığına dair tam liste yok. Kaynak yalnızca ünlü daralmasını açık istisna olarak belirtiyor.
- Tarihî ses olaylarının örnekleri yok. Akademik kaynak grupları sayıyor, her biri için örnek vermiyor.
- Akademik makalenin yayın künyesi yok. Fetih edilen metinde dergi adı, yıl ve sayı bilgisi yer almıyor.
- Ağız ve şive farkları yok. Sayfa yazı dilindeki kuralları konu alır.
- Sınav soru çözümü yok. Sayfa kural ve örnek verir.
- Yabancı kökenli sözcüklerin tam listesi yok. Ünsüz türemesi görülen sözcüklerin tamamı sayılmamıştır.
- Ses olaylarının ses bilim gösterimi yok. Fonetik alfabe kullanılmamıştır.
- TDK'nin birebir madde metni yok. Kurallar MEB ve akademik kaynaktan aktarılmıştır.
Sık Sorulan Sorular
Ses olayları nedir?
Sözcükler ek aldığında ya da birleştiğinde seslerin değişmesi, düşmesi veya türemesi olaylarıdır. Türkçede ünsüz yumuşaması, ünsüz benzeşmesi, ünlü düşmesi, ünsüz düşmesi, ünlü daralması, ünsüz ve ünlü türemesi ile kaynaştırma sayılır.
Hangi ses olayı yazıya yansımaz?
Ünlü daralması. Kaynak "anlıyan, bekliyen" yazımını yanlış, "anlayan, bekleyen" yazımını doğru gösteriyor.
Ünsüz yumuşaması nedir?
p, ç, t, k ile biten bir sözcük ünlüyle başlayan ek aldığında bu ünsüzlerin sırasıyla b, c, d, ğ/g olmasıdır: dolap - dolabı, kanat - kanadı. Bazı sözcüklerde ve özel isimlerde yazıya geçmez.
Kaynaştırma ünsüzleri hangileri?
y, ş, s, n. Ünlüyle biten sözcük ile ünlüyle başlayan ek arasına girerler: arabanın, elbiseyi.
Ünlü düşmesi hangi sözcüklerde olur?
İkinci hecesinde dar ünlü bulunan sözcükler ünlüyle başlayan ek aldığında: burun - burnu, akıl - aklı.
Ses olayları neden olur?
Akademik kaynağın saydığı başlıca sebep en az çaba yasasıdır: dilde daha az enerjiyle ifade etme eğilimi. Söyleyişi kolaylaştırma, telaffuz zorluğunun giderilmesi, dilin ses sistemine uyum ve eklemeli yapı da sayılır.
Kaynak ve kapsam: Ses olaylarının kuralları, örnekleri ve ünlü daralmasının yazıya yansımadığı bilgisi Millî Eğitim Bakanlığı Ordu Ölçme Değerlendirme Merkezi'nin ses bilgisi çalışma belgesinden alınmıştır. Üç gruplu sınıflandırma (işletimsel, tarihî, yapısal) ve ses olaylarının sebepleri, Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları sayfasında yayımlanan Dr. Süleyman Efendioğlu ve Dr. Adem İşcan'ın ses olaylarının sınıflandırılması üzerine çalışmasından gelir. Olayların yazıya yansıyıp yansımadığı yalnızca kaynağın açıkça belirttiği yerde yazılmış, diğerleri için iddia edilmemiştir. Akademik çalışmanın dergi, yıl ve sayı künyesi erişilen metinde bulunmadığından yazılmamıştır.
Yorumlar (0)
Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yapın.