Adliyede hangi mahkemeler bulunur? Adlî yargı düzeni

Adliyede karşınıza çıkan kapıların hangisine gideceğinizi belirleyen şey, uyuşmazlığın hukuk mu ceza mı olduğudur. Adlî yargıda ilk derece mahkemeleri bu iki kola ayrılır ve her kolun kendi içinde görev dağılımı vardır. Düzeni kuran metin 5235 sayılı Adlî Yargı İlk Derece Mahkemeleri ile Bölge Adliye Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yetkileri Hakkında Kanun'dur.

Hukuk mahkemeleri

5235 sayılı Kanun'un madde 5 hükmü hukuk mahkemelerini asliye hukuk ve sulh hukuk mahkemesi olarak sayar; ayrıca özel kanunlarla kurulan diğer hukuk mahkemeleri de vardır.

Asliye hukuk mahkemesi genel görevli mahkemedir: kanun başka bir mahkemeyi görevli kılmamışsa dava oraya açılır. Sulh hukuk mahkemesinin görevi ise sayma yoluyla belirlenir — kiralanan taşınmazların tahliyesi, paylı mülkiyette paydaşlar arası davalar, taşınmaz sınırına ilişkin uyuşmazlıklar, mirasla ilgili bazı işler ve vesayet işleri gibi.

Özel kanunla kurulan hukuk mahkemelerinin başlıcaları şunlardır: aile, iş, tüketici, icra, kadastro, fikrî ve sınaî haklar ile asliye ticaret mahkemesi. Bulunmadığı yerlerde bu mahkemelerin görevi asliye hukuk mahkemesince yerine getirilir.

Ceza mahkemeleri

Ceza mahkemeleri asliye ceza ve ağır ceza mahkemesidir; ayrıca özel kanunlarla kurulan ceza mahkemeleri bulunur. Görev ayrımı kural olarak suçun ağırlığına göredir: ağır ceza mahkemesi, kanunda ağır cezalık sayılan suçlara bakar; geri kalanlar asliye ceza mahkemesinin görevindedir.

Ağır ceza mahkemesi heyet hâlinde çalışır — bir başkan ve iki üye. Asliye ceza mahkemesi ise tek hâkimlidir.

Sulh ceza: mahkeme değil, hâkimlik

Burada yaygın bir hata var. Sulh ceza mahkemesi yoktur. Sulh ceza mahkemeleri kaldırıldı ve yerine sulh ceza hâkimlikleri kuruldu. Fark işlevsel: hâkimlik yargılama yapıp hüküm vermez, soruşturma evresinde karar verir — tutuklama, arama, elkoyma, iletişimin denetlenmesi gibi. İnternette hâlâ "sulh ceza mahkemesine başvuru" diyen içerik çoktur; bu bilgi günceldir sanılmamalıdır.

Çocuk mahkemeleri

Çocuklara özgü iki mahkeme vardır: çocuk mahkemesi ve çocuk ağır ceza mahkemesi. Bunlar ayrı kanunla düzenlenir ve tek hâkimli çocuk mahkemesi ile heyetli çocuk ağır ceza mahkemesi şeklinde kurulur.

Üst dereceler ve diğer yargı kolları

İlk derecenin üstünde bölge adliye mahkemesi (istinaf) ve en üstte Yargıtay bulunur. Adlî yargı dışındaki kollar adliye binasında yer almaz:

• İdarî yargı: idare ve vergi mahkemeleri, bölge idare mahkemesi, Danıştay.
• Anayasa Mahkemesi: norm denetimi ve bireysel başvuru.
• Sayıştay: kamu mali denetimi.

Hangi mahkemenin görevli olduğu bir dava şartıdır: görevsiz mahkemeye açılan dava usûlden reddedilir. Bu yüzden başvurudan önce görev ve yetki konusunda hukukî yardım almak gerekir.

Gözaltı ve tutuklama kararlarını hangi merciin verdiği konusunda gözaltı, tutuklama ve tahliye farkı sayfamıza bakabilirsiniz.

Bu Sayfada Ne Yok?

• Hangi davayı hangi mahkemeye açacağınızın cevabı yok. Görev ve yetki somut olaya göre değişir; bu sayfa yapıyı anlatır, hukukî tavsiye vermez.
• Dava açma harç ve masrafları yok. Her yıl değişir.
• Dilekçe örneği yok.
• Mahkemelerin iş yükü ve dava süresi tahmini yok. Yargılama süresi dosyaya göre değişir; tahmin yazılmaz.
• Belirli bir adliyenin kat planı yok. Her adliyenin yerleşimi farklıdır; ilgili adliyenin kendi yönlendirmesine bakılmalıdır.
• Parasal sınırlar yok. Görevi belirleyen parasal sınırlar değiştiği için yazılmaz.
• Askerî yargı yok. Askerî mahkemeler barış zamanı bakımından kaldırılmıştır; ayrı bir konudur.

Sık Sorulan Sorular

Adliyede hangi mahkemeler bulunur?

Hukuk kolunda asliye hukuk ve sulh hukuk ile aile, iş, tüketici, icra, ticaret gibi özel mahkemeler; ceza kolunda asliye ceza ve ağır ceza mahkemeleri ile sulh ceza hâkimliği ve çocuk mahkemeleri.

Genel görevli mahkeme hangisi?

Asliye hukuk mahkemesi. Kanun başka bir mahkemeyi görevli kılmamışsa dava oraya açılır.

Sulh ceza mahkemesine nasıl başvurulur?

Böyle bir mahkeme yok. Sulh ceza mahkemeleri kaldırıldı; yerine sulh ceza hâkimlikleri kuruldu ve bunlar yargılama yapmaz, soruşturma evresinde karar verir.

Ağır ceza mahkemesi kaç hâkimden oluşur?

Heyet hâlinde çalışır: bir başkan ve iki üye. Asliye ceza mahkemesi tek hâkimlidir.

İdare mahkemesi adliyede mi?

Hayır. İdare ve vergi mahkemeleri idarî yargı koluna aittir ve adlî yargı adliyesinden ayrıdır.

İstinaf nedir?

İlk derece kararına karşı başvurulan ikinci derece incelemesi; adlî yargıda bölge adliye mahkemesi tarafından yapılır. En üst derece Yargıtay'dır.

Yanlış mahkemeye dava açarsam ne olur?

Görev bir dava şartıdır; görevsiz mahkemeye açılan dava usûlden reddedilir. Bu yüzden başvurudan önce hukukî yardım alınmalıdır.

Kaynak: 5235 sayılı Adlî Yargı İlk Derece Mahkemeleri ile Bölge Adliye Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yetkileri Hakkında Kanun'un güncel metni, mahkeme türleri için madde 5 ve izleyen hükümler (mevzuat.gov.tr). Sulh ceza hâkimliklerinin sulh ceza mahkemelerinin yerine kurulduğu aynı metinden okunmuştur. Görevi belirleyen parasal sınırlar değiştiği için yazılmamıştır. Son kontrol 13 Kasım 2026.