Azerbaycan Türkçesi ile Türkiye Türkçesi farkları

Azerbaycan Türkçesi ile Türkiye Türkçesi aynı kolun iki dalıdır: ikisi de Oğuz (Güneybatı) grubunda yer alır ve temelleri Eski Oğuz Türkçesine dayanır. Türk Dil Kurumu yayınındaki değerlendirmeye göre karşılıklı anlaşılabilirlik "herhangi bir eğitime ihtiyaç duyulmaksızın ortalamanın üstünde"dir.

Ama tam da bu yakınlık bir tuzak doğuruyor: aynı görünen kelimeler farklı anlama geldiğinde yanlış anlaşılma fark edilmiyor. Bu sayfanın en değerli kısmı o yüzden kelime bölümüdür.

Dilin resmî adı nedir?

Önce bir künye düzeltmesi. Azerbaycan Anayasası'nın madde 21 hükmü devlet dilini "Azərbaycan dili" olarak adlandırır. Yani resmî ad "Azerbaycan dili"dir, "Azerbaycan türkçesi" değildir.

Türkiye'deki akademik kullanımda "Azerbaycan Türkçesi" tabiri yaygındır ve Türkoloji açısından doğrudur; ancak Azerbaycan'ın anayasal terimi farklıdır.

Alfabe farkı

Azerbaycan Latin alfabesi 32 harftir, Türkiye alfabesi 29 harftir. Azerbaycan alfabesinde Türkiye Türkçesinde bulunmayan üç harf vardır:

ə	Türkiye Türkçesindeki "e"nin karşılığı: əl, gəl-, kəs-
q	Türkiye Türkçesinde ayrı harfle gösterilmeyen bir ses
x	Gırtlaktan gelen sürtünmeli ses

Buradaki ilginç nokta şu: Azerbaycan alfabesindeki "e" harfi, Türkiye Türkçesinde harf karşılığı olmayan kapalı e sesi içindir — ver-, de-, ye- örneklerinde olduğu gibi. Yani iki alfabedeki "e" aynı sesi göstermiyor.

Ses farkları

Burada yaygın bir yanlış bilgiyi düzeltmek gerekiyor. İnternette "Türkiye Türkçesindeki k, Azerbaycan Türkçesinde düzenli olarak q olur" ya da "h, x olur" biçiminde kurallar yazılır. Böyle düzenli bir denklik kurumsal kaynakta doğrulanamamıştır; q ve x yalnızca alfabede fazladan bulunan harflerdir.

Türk Dil Kurumu yayınının verdiği gerçek örnekler kelime başındaki şu değişmelerdir:

dik-, dök-	tik-, tök-
taş	daş
geç-, gölge	keç-, kölge
boz-	poz-
parmak	barmag
ben	men

Görüldüğü gibi değişmeler düzensizdir: bazen t ile d, bazen k ile g, bazen b ile m veya p yer değiştirir. Tek yönlü bir kural değildir.

Gramer farkları

Şimdiki zaman en belirgin farktır. Türkiye Türkçesindeki -ıyor ekinin karşılığı -(y)ır / -(y)ir / -(y)ur / -(y)ürdür:

• gülüyor → gülür
• seviyor → sevir
• başlıyor → başlayır

Birinci çokluk şahıs eki de farklıdır — Türkiye Türkçesinde -iz, Azerbaycan Türkçesinde -ik:

• güleriz → gülerik · gülüyoruz → gülürük
• güleceğiz → güleceyik · gülmüşüz → gülmüşük
• gülmeliyiz → gülmeliyik

Soru eki konusunda şaşırtıcı bir durum var: Azerbaycan Türkçesinde de soru eki -mı/-mi/-mu/-müdür, ancak konuşma dilinde genellikle kullanılmaz — yerini vurgu alır. "Sen geliyor musun?" karşılığı konuşmada "Sen gelirseeen?" biçiminde, son hecenin uzatılmasıyla sorulur.

Diğer belirgin farklar:

• Yeterlik olumsuzu ayrı yazılır: "alamadım" yerine "ala bilmedim".
• Dönüşlülük zamiri: "kendi" yerine "öz" — özüm, men özüm.
• Zarf-fiil: -dığında/-ince yerine -anda/-ende — girende, bahanda.
• Öğrenilen geçmiş zamanda ek olarak -ıb(dır) kullanılır: "Yağış yağıb(dır)", "Sen görübsen".
• Geniş zaman olumsuzu: görmem → görmerem, almayız → almarıg.
• Belirtme hâli ünlüden sonra +nı olur: arabanı, almanı.

Kelime farkları

Gündelik hayatta en sık karşılaşılanlar:

evet	bəli
nasıl	necə
ne kadar	neçə
ne zaman	haçan
nerede	harada
hangi	hansı
gibi	kimi
galiba	deyəsən
acaba	görəsən
sanki	elə bil
peki	bəs

Rusça üzerinden gelen alıntılar

Azerbaycan Türkçesine bazı kelimeler Rusça aracılığıyla girmiştir ve bu, en görünür fark alanlarından biridir:

domates	pomidor
patates	kartof
cumhurbaşkanı	prezident
başbakan	baş nazir
bakan	nazir
milletvekili	deputat
anayasa	konstitusiya
ilçe	rayon
köy	kənd
uluslararası	beynəlxalq
seçim	seçki

Asıl tuzak: yalancı eş değerler

Yalancı eş değer, iki dildeki bir kelimenin köken, yazılış ve söylenişinin aynı, anlamının ayrı olması durumudur. Akademik literatürde Azerbaycan Türkçesi ile Türkiye Türkçesi arasında sayılarının yaklaşık iki bin olduğu belirtilir.

Hakemli bir çalışmanın standart Azerbaycan Türkçesi için tespit ettiği tam yalancı eş değerlerden bazıları:

kişi	Azerbaycan Türkçesinde erkek
subay	bekâr
boğaz	hamile
cücə	civciv, piliç
pişik	kedi
sümük	kemik
danış-	konuşmak
yay	yaz (mevsim)
yaz	ilkbahar
axtar-	aramak
qayır-	yapmak, tamir etmek
sarı	yön, taraf

Kısmî olanlardan bazıları: aş (yemek, çorba), çörək (ekmek), düş- (inmek), tək (gibi — edat).

İki kelime özellikle dikkat çekiyor: "yay" ile "yaz" birbirinin yerine geçmiş durumda — Azerbaycan Türkçesinde yay yaz mevsimi, yaz ise ilkbahardır. Bir de "kənd" ile "kent": Azerbaycan Türkçesinde kənd köy, Türkiye Türkçesinde kent şehir demektir — neredeyse zıt anlamlar.

Önemli bir uyarı: hangi Azerbaycan Türkçesi?

Yalancı eş değer listeleri aranırken karşılaşılan en büyük karışıklık budur. İnternetteki en zengin listeler Güney Azerbaycan (İran) derleme sözlüklerine dayanır ve bunlar Azerbaycan Cumhuriyeti'nin standart yazı dili değildir.

O listelerde geçen hala (teyze), dədə (baba), nənə (anne), bildir (geçen yıl), kilid (anahtar), mis (bakır) gibi karşılıklar bölge ağızlarına aittir.

Yukarıdaki tablo standart Azerbaycan Türkçesi içindir; iki saha karıştırılırsa ciddi hata yapılır.

Türk lehçelerinin genel sınıflandırması için Türk lehçeleri ve ortak alfabe sayfamıza bakabilirsiniz.

Bu Sayfada Ne Yok?

• "k → q, h → x düzenli denkliği" yok. Böyle bir kural kurumsal kaynakta doğrulanamadı; yazılması yanlış bilgi olurdu.
• Doğrulanamayan kelime örnekleri yok. Yaygın listelerde geçen bazı kelimeler açılan akademik kaynaklarda teyit edilemediği için sayfaya alınmamıştır.
• Güney Azerbaycan (İran) ağızlarına ait karşılıklar tablolara karıştırılmamıştır — ayrı bir bölümde ve uyarıyla verilmiştir.
• Tam yalancı eş değer listesi yok. Sayıları iki bin dolayında; bu sayfa akademik kaynaklardan doğrulanmış örnekleri verir.
• Hangi lehçenin "daha saf Türkçe" olduğu tartışması yok.
• Siyasi değerlendirme yok. Dilin adlandırılması siyasi tartışma konusu olabilir; sayfa anayasal terimi ve akademik kullanımı birlikte aktarır.
• Telaffuz ses kaydı ve fonetik işaret dizimi yok.
• Azerbaycan'ın 1992 tarihli dil kanunu ve sonraki değişikliklerin künyeleri yok. Resmî metinden doğrulanamadı.

Sık Sorulan Sorular

Azerbaycan Türkçesi ile Türkiye Türkçesi aynı grupta mı?

Evet, ikisi de Oğuz (Güneybatı) grubundadır ve temelleri Eski Oğuz Türkçesine dayanır.

Birbirimizi anlayabilir miyiz?

Türk Dil Kurumu yayınındaki değerlendirmeye göre karşılıklı anlaşılabilirlik eğitim gerektirmeksizin ortalamanın üstündedir.

Azerbaycan'ın resmî dilinin adı nedir?

Anayasa madde 21'e göre "Azərbaycan dili" — "Azerbaycan türkçesi" değil. Türkiye'deki akademik kullanımda "Azerbaycan Türkçesi" tabiri yaygındır.

Azerbaycan alfabesi kaç harf?

32 harf; Türkiye alfabesi 29 harftir. Fazladan olan harfler ə, q, x'tir.

Şimdiki zaman nasıl kurulur?

Türkiye Türkçesindeki -ıyor yerine -(y)ır/-(y)ir: gülüyor → gülür, başlıyor → başlayır.

"Kişi" ne demek?

Azerbaycan Türkçesinde erkek. Bu bir yalancı eş değerdir; Türkiye Türkçesindeki "kişi" cinsiyetten bağımsızdır.

"Subay" ne demek?

Bekâr. Türkiye Türkçesindeki askerî rütbe anlamı yoktur.

"Yay" ve "yaz" neden karışıyor?

Çünkü yer değiştirmişler: Azerbaycan Türkçesinde yay = yaz mevsimi, yaz = ilkbahar.

Yalancı eş değer kaç tane?

Akademik literatürde iki dil arasında yaklaşık iki bin olduğu belirtilir.

İnternetteki listelere güvenebilir miyim?

Dikkatli olun: en zengin listeler Güney Azerbaycan (İran) ağızlarına dayanır ve Azerbaycan Cumhuriyeti'nin standart yazı dilinden farklıdır.

Kaynak: Alfabe farkları, ə ve kapalı e sesinin karşılıkları, kelime başındaki ses değişmeleri, şimdiki zaman ile birinci çokluk şahıs ekleri, soru ekinin konuşma dilinde kullanılmaması, yeterlik olumsuzu, dönüşlülük zamiri, zarf-fiil ekleri ve Rusça aracılığıyla gelen alıntı örnekleri için Türk Dil Kurumu'nun Türk Dili dergisinde yayımlanan inceleme kullanılmıştır (tdk.gov.tr). Yalancı eş değer tanımı ve sayı tahmini ile standart Azerbaycan Türkçesine ait tam ve kısmî yalancı eş değer örnekleri hakemli akademik çalışmalardan alınmış, Güney Azerbaycan derleme sözlüklerine dayanan listelerden ayrı tutulmuştur. Resmî dil adı Azerbaycan Cumhuriyeti Anayasası madde 21'den, iki ayrı resmî Azerbaycan kaynağı üzerinden teyit edilmiştir. "k → q" ve "h → x" biçiminde düzenli ses denkliği kurumsal kaynakta doğrulanamadığı için yazılmamıştır. Son kontrol 15 Kasım 2026.