Türk Devletleri Teşkilatı nedir? Üyeler ve organlar

Türk Devletleri Teşkilatı, Türk dili konuşan devletlerin kurduğu uluslararası işbirliği örgütüdür ve 2009'da imzalanan Nahçıvan Anlaşması'yla kurulmuştur.

Kuruluş hikâyesi iki adımlıdır. 3 Ekim 2009'da Nahçıvan'daki zirvede Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan ve Kırgızistan Nahçıvan Anlaşması'nı imzaladı ve "Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi" kuruldu; kısaca Türk Keneşi ya da Türk Konseyi denirdi. Anlaşma Kasım 2010'da yürürlüğe girdi.

Ad değişikliği 12 Kasım 2021'deki İstanbul Zirvesi'nde yapıldı: kuruluş o zirvede "Türk Devletleri Teşkilatı" adını aldı. Aynı zirvede "Türk Dünyası 2040 Vizyonu" kabul edildi.

Anlaşmanın imza tarihi bugün ayrıca anılıyor: 3 Ekim, "Türk Devletleri İşbirliği Günü"dür.

Tam üyeler

Beş tam üye vardır:

• Türkiye
• Azerbaycan
• Kazakistan
• Kırgızistan
• Özbekistan — 2019'daki Bakü Zirvesi'nde tam üye oldu, kurucular arasında değildi.

Gözlemciler — Türkmenistan burada

Yaygın bir yanlış bilgi Türkmenistan'ı tam üye saymaktır. Türkmenistan tam üye değil, gözlemcidir ve bu statüyü 12 Kasım 2021'deki İstanbul Zirvesi'nde aldı.

Macaristan	2018, Çolpon-Ata Zirvesi
Türkmenistan	12 Kasım 2021, İstanbul Zirvesi
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti	11 Kasım 2022, Semerkant Zirvesi

Ayrıca bir uluslararası kuruluş da gözlemci statüsündedir: Ekonomik İşbirliği Teşkilatı, 2023'teki Astana Zirvesi'nde kabul edildi.

Türkmenistan'ın gözlemci kalmasının sebebi, ülkenin daimî tarafsızlık statüsüyle ilgilidir; bu statü Birleşmiş Milletler tarafından tanınmıştır.

Organlar

• Devlet Başkanları Konseyi — en üst karar organı; zirveler bu konseyin toplantılarıdır.
• Dışişleri Bakanları Konseyi
• Kıdemli Memurlar Komitesi
• Aksakallar Konseyi — üye devletlerin saygın devlet adamlarından oluşan danışma organı.
• Sekretarya — İstanbul'da yerleşiktir.

Genel Sekreter kim?

Burada okura dürüst olmak gerekiyor. Genel sekreterlik dönüşümlü olarak üye devletlerden gelen isimlerce yürütülüyor ve 13. Zirve'de (29-30 Ekim 2026, Ankara) bu görev el değiştirdi.

Ancak bu sayfanın hazırlandığı tarihte Dışişleri Bakanlığı'nın ve teşkilatın kendi internet sayfaları hâlâ önceki genel sekreteri gösteriyordu; yeni ismi yalnızca basın kaynakları veriyordu. Bu yüzden sayfada isim yazılmamıştır. Güncel genel sekreteri öğrenmek için teşkilatın kendi sitesine bakılmalıdır: turkicstates.org.

Bu, kurumsal kaynağın da gecikebileceğini gösteren bir örnektir — resmî site güncel olmadığı için basına güvenmek de, basını görmezden gelip eski ismi yazmak da hatalı olurdu.

Bağlı ve ilişkili kuruluşlar

TÜRKSOY	Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı — 1993, merkezi Ankara
TÜRKPA	Türk Devletleri Parlamenter Asamblesi — 2008 İstanbul Anlaşması, sekretarya Bakü
Türk Akademisi	Uluslararası Türk Akademisi
Türk Kültür ve Mirası Vakfı
Türk Yatırım Fonu	Kuruluş anlaşması 2023'te imzalandı; Türkiye'de 7470 sayılı Kanunla onaylandı
Türk Ticaret ve Sanayi Odaları Birliği

TÜRKSOY altı ülkenin kültür bakanlarının anlaşmasıyla kuruldu ve Türk dünyasının ilk hükümetler arası işbirliği kuruluşudur — yani Teşkilat'tan önce vardır. Altı tam üyesi (Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Türkiye, Türkmenistan, Özbekistan) ve aralarında Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti, Tataristan, Başkurdistan, Saha ve Gagavuzya'nın bulunduğu gözlemcileri vardır.

Bir ad notu: TÜRKPA'nın güncel adı "Türk Dili Konuşan Ülkeler Parlamenter Asamblesi" değil, "Türk Devletleri Parlamenter Asamblesi"dir. Üyeleri Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Türkiye'dir; Macaristan ile Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti gözlemcidir.

Zirveler

Numaralı zirveler 2011'de Almatı'da başladı. Sonraki duraklar: Bişkek (2012), Gebele (2013), Bodrum (2014), Astana (2015), Çolpon-Ata (2018), Bakü (2019), İstanbul (2021), Semerkant (2022), Astana (2023), Bişkek (2024), Gebele (2025).

13. Zirve 29-30 Ekim 2026'da Ankara'da yapıldı ve dönem başkanlığı Türkiye'ye geçti. 2026'da ayrıca Mayıs ayında Türkistan'da gayriresmî bir zirve düzenlendi.

Numaralı zirvelerden önce, 1992-2010 arasında "Zirveler Süreci" adıyla anılan on toplantı yapılmıştı; Teşkilat bu birikimin üzerine kurulmuştur.

Üye ülkelerin künyeleri için Türk cumhuriyetleri ve başkentleri sayfamıza bakabilirsiniz.

Bu Sayfada Ne Yok?

• Genel Sekreter'in adı yok. 13. Zirve'de görev el değiştirdi; teşkilatın ve Dışişleri Bakanlığı'nın kendi sayfaları bu sayfanın hazırlandığı tarihte henüz güncellenmemişti. İsim yazmak yanlış bilgi vermek olurdu.
• Siyasi değerlendirme ve üyelik beklentisi tahmini yok. Hangi ülkenin ne zaman tam üye olacağına dair tahmin yazılmaz.
• Türk Akademisi ve Türk Kültür ve Mirası Vakfı'nın kuruluş yılı ile merkezi yok. Kurumsal kaynaklardan doğrulanamadı.
• Türk Yatırım Fonu'nun merkezi ve sermaye yapısı yok. Doğrulanamadı; mali bilgi zaten yazılmaz.
• Zirve bildirilerinin içeriği yok. Bildiri metinleri teşkilatın kendi sayfasından okunmalıdır.
• Ortak ordu, ortak para birimi gibi iddialar yok. Böyle kararlar teşkilatın resmî belgelerinde tespit edilemedi.
• Üye ülkeler arasındaki ikili anlaşmazlıklar yok.

Sık Sorulan Sorular

Türk Devletleri Teşkilatı ne zaman kuruldu?

3 Ekim 2009'da Nahçıvan Anlaşması'yla — o tarihteki adı "Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi"ydi. Anlaşma Kasım 2010'da yürürlüğe girdi.

Adı ne zaman değişti?

12 Kasım 2021'deki İstanbul Zirvesi'nde "Türk Devletleri Teşkilatı" oldu.

Kaç tam üyesi var?

Beş: Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan. Özbekistan 2019'da katıldı.

Türkmenistan üye mi?

Tam üye değil, gözlemci — 12 Kasım 2021'den beri. Ülkenin daimî tarafsızlık statüsü bununla ilgilidir.

Gözlemciler kimler?

Macaristan (2018), Türkmenistan (2021) ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (2022). Ayrıca Ekonomik İşbirliği Teşkilatı gözlemci kuruluştur.

Sekretarya nerede?

İstanbul'da.

TÜRKSOY Teşkilat'a mı bağlı?

TÜRKSOY 1993'te kuruldu, yani Teşkilat'tan öncedir ve Türk dünyasının ilk hükümetler arası kuruluşudur. Bugün Teşkilat'ın ilişkili kuruluşları arasında anılır. Merkezi Ankara'dır.

3 Ekim neden önemli?

Nahçıvan Anlaşması'nın imza tarihidir ve "Türk Devletleri İşbirliği Günü" olarak anılır.

Son zirve nerede yapıldı?

13. Zirve 29-30 Ekim 2026'da Ankara'da. Dönem başkanlığı Türkiye'ye geçti.

Kaynak: Nahçıvan Anlaşması'nın tarihi, adın 2021 İstanbul Zirvesi'nde değişmesi, tam üyeler ve Özbekistan'ın 2019'da katılması, gözlemci statüleri ve tarihleri, organlar, Sekretarya'nın İstanbul'da bulunması, bağlı kuruluşlar ve zirve listesi için T.C. Dışişleri Bakanlığı'nın Türk Devletleri Teşkilatı sayfası ile 3 Ekim'e ilişkin açıklaması (mfa.gov.tr). TÜRKSOY'un kuruluş yılı, merkezi ve üye yapısı kurumun kendi sayfasındandır (turksoy.org); teşkilatın güncel yapısı için turkicstates.org. Genel Sekreter'in adı, 13. Zirve'de görev değişmesine karşın kurumsal sayfalar bu tarihte güncellenmediği için yazılmamıştır. Son kontrol 15 Kasım 2026.