Türk cumhuriyetleri para birimleri ve kodları

Altı Türk cumhuriyetinde dört farklı para adı kullanılıyor: lira, manat, tenge ve som. İki ad ikişer ülkede tekrarlandığı için karışıklık çıkıyor; ayırt etmenin kesin yolu uluslararası kodlardır.

Para birimleri ve kodları

Türkiye	Türk lirası	TRY
Azerbaycan	Manat	AZN
Kazakistan	Tenge	KZT
Kırgızistan	Som	KGS
Özbekistan	Som	UZS
Türkmenistan	Manat	TMT

Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nde de Türk lirası kullanılır.

Bu kodlar ISO 4217 standardında kayıtlıdır ve kayıt otoritesi tarafından yayımlanan listede yer alır. Standart her para birimi için bir harf kodu ve bir sayısal kod tutar.

Aynı ad, farklı para: iki tuzak

Manat: Azerbaycan manatı ile Türkmen manatı iki ayrı paradır. ISO listesinde ayrı kayıtlardır; kodları AZN ve TMTdir.

Burada bir ayrıntı var: ISO listesinde Türkmen parasının resmî adı "Turkmenistan New Manat" olarak geçer — yani adında "yeni" sözcüğü bulunur. Eski Türkmen manatının kodu farklıydı; dolayısıyla "manat" demek kodu belirtmeden eksik kalır.

Som: Kırgız somu ile Özbek somu da iki ayrı paradır; kodları KGS ve UZSdir. ISO listesinde Özbek parasının adı "Uzbekistan Sum" biçiminde yazılır.

Pratik sonuç: bir fiyat ya da tutar görüldüğünde para biriminin adı değil kodu esas alınmalıdır.

Alt birimler

Para birimlerinin hepsi yüzlük alt birime bölünür. Türk lirasının alt birimi kuruştur; bir lira yüz kuruşa bölünür ve bu bölünme 5083 sayılı Kanun'da düzenlenmiştir.

Kırgız somunun alt birimi, ülkenin merkez bankasının kendi yayınlarında kullandığı yazımla tıyındır; banka 1993'te tıyın banknotu, 2008'de tıyın madenî parası ihraç etmiştir.

Diğer dört paranın alt birim adları bu sayfada yazılmamıştır; ilgili merkez bankalarının kendi sayfalarından doğrulanamadı.

Paralar ne zaman tedavüle girdi?

Beş ülke 1991'de bağımsızlığını kazandıktan sonra kendi parasını çıkardı. İki tarih kurumsal kaynaklardan doğrulanabiliyor:

• Tenge — kararname 12 Kasım 1993, tedavüle giriş 15 Kasım 1993. Bu tarih Kazakistan'da Ulusal Para Birimi Günü olarak anılır.
• Kırgız somu — ilk seri 10 Mayıs 1993'te ihraç edildi.

Azerbaycan manatı, Özbek somu ve Türkmen manatının tedavüle giriş tarihleri ilgili merkez bankalarının kendi sayfalarından teyit edilemedi; bu yüzden yazılmamıştır.

Türk lirası simgesi nasıl seçildi?

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın açıklamasına göre simge bir yarışmayla belirlendi; birinci olan tasarımda değişiklik yapılarak ₺ simgesi oluşturuldu.

Bankanın anlattığı tasarım gerekçesi şöyle: çıpaya benzeyen biçim güvenli liman fikrini, paralel çizgilerin yukarı doğru eğimi istikrar içinde yükselen değer fikrini simgeliyor.

Simgenin kabul yılı bankanın kendi sayfasında belirtilmemiş. Ancak uluslararası karakter standardını yürüten kuruluş, simgenin Mart 2012'de kabul edildiğinin duyurulduğunu belirterek ₺ karakterini standarda eklemiştir.

Para reformları (denominasyon)

Denominasyon, bir paradan sıfır atılarak yeni bir birim tanımlanması işlemidir. Bölgede yaşanan reformlar:

Türkiye	5083 sayılı Kanun'la; bir milyon lira bir yeni liraya eşitlendi, yürürlük 1 Ocak 2005
Azerbaycan	1 Ocak 2006 (ikincil kaynak)
Türkmenistan	1 Ocak 2009 (ikincil kaynak)
Kazakistan	Reform yok
Kırgızistan	Reform yok

Son iki satır, ilgili merkez bankalarının kendi para tarihi sayfalarında böyle bir kayıt bulunmamasına dayanıyor — yani olumsuz bir teyittir.

Türkiye'de reform iki aşamalıydı: 2005'te "yeni lira" dönemi başladı, 1 Ocak 2009'da "Yeni" ibaresi kaldırıldı.

Merkez bankaları

Türkiye'de para basma yetkisi Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasındadır. Kazakistan'da yetkili kurum ülkenin ulusal bankasıdır ve 1993'te bu statüye dönüştürülmüştür; Kırgızistan'da Kırgız Cumhuriyeti Ulusal Bankası, Azerbaycan'da Azerbaycan Cumhuriyeti Merkez Bankası görev yapar.

Özbekistan ve Türkmenistan merkez bankalarının resmî adları kurumsal kaynaktan doğrulanamadığı için yazılmamıştır.

Bu Sayfada Ne Yok?

• Döviz kuru yok. Hiçbir paranın bir diğerine ya da yabancı paralara karşı değeri yazılmaz.
• Kur tahmini ve yorumu yok. Hangi paranın değerleneceği ya da değer kaybedeceği yazılmaz.
• Yatırım tavsiyesi yok. Hangi parada tasarruf yapılacağına dair değerlendirme verilmez.
• Enflasyon ve faiz verisi yok.
• Dört paranın alt birim adı yok. İlgili merkez bankalarının kendi sayfalarından doğrulanamadı.
• Üç paranın tedavüle giriş tarihi yok. Aynı sebeple.
• Para simgeleri (sembolleri) için tam liste yok. ISO standardı simge bilgisi tutmaz; yerleşik tek simgesi olmayan paralar için simge yazılmamıştır.
• Nereden para değiştirileceği tavsiyesi yok.

Sık Sorulan Sorular

Türk cumhuriyetlerinde kaç farklı para var?

Altı ülkede altı ayrı para ama dört ad: lira, manat, tenge ve som. İki ad ikişer ülkede tekrarlanır.

Azerbaycan manatı ile Türkmen manatı aynı mı?

Hayır, iki ayrı paradır. Kodları AZN ve TMTdir. ISO listesinde Türkmen parasının adı "Turkmenistan New Manat"tır.

Kırgız somu ile Özbek somu aynı mı?

Hayır. Kodları KGS ve UZSdir.

Kazakistan'ın parası ne zaman çıktı?

Tenge 15 Kasım 1993'te tedavüle girdi; bu tarih Kazakistan'da Ulusal Para Birimi Günü olarak anılır.

Türk lirası simgesi ne zaman kabul edildi?

Merkez Bankası'nın kendi sayfasında yıl belirtilmemiş; uluslararası karakter standardını yürüten kuruluş kabulün Mart 2012'de duyurulduğunu bildirmiştir.

₺ simgesi neyi anlatıyor?

Merkez Bankası'na göre çıpa benzeri biçim güvenli liman, yukarı eğimli paralel çizgiler istikrar içinde yükselen değer fikrini simgeliyor.

Hangi ülkeler paradan sıfır attı?

Türkiye (2005), Azerbaycan (2006) ve Türkmenistan (2009). Kazakistan ve Kırgızistan'da para reformu yok — ilgili merkez bankalarının para tarihi sayfalarında kayıt bulunmuyor.

Türk lirasının alt birimi nedir?

Kuruş; bir lira yüz kuruşa bölünür ve bu bölünme 5083 sayılı Kanun'da düzenlenmiştir.

Kaynak: Para birimi adları, harf ve sayısal kodları ile Türkmen parasının resmî adındaki "New" ibaresi, ISO 4217 kayıt otoritesinin yayımladığı listeden alınmıştır. Tenge'nin tedavüle giriş tarihi Kazakistan Ulusal Bankası'nın para tarihi sayfasından, Kırgız somunun ihraç tarihi ve tıyın yazımı Kırgız Cumhuriyeti Ulusal Bankası'ndan; bu iki kurumun sayfalarında denominasyon kaydı bulunmadığı için para reformu yaşanmadığı tespiti olumsuz teyide dayanır. Türk lirası simgesinin tasarım gerekçesi Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın kendi açıklamasından (tcmb.gov.tr), kabul tarihinin duyurulduğu bilgisi uluslararası karakter standardını yürüten kuruluşun yayınındandır. Türk lirasının kuruşa bölünmesi ve denominasyon 5083 sayılı Kanun'dadır (mevzuat.gov.tr). Döviz kuru, kur yorumu ve yatırım değerlendirmesi yazılmamıştır. Son kontrol 15 Kasım 2026.