Reklam
Gerekli Bilgiler

NATO 5. madde nedir? Ortak savunma yükümlülüğü

Tarihte bir kez işletildi: 2001'de Amerika Birleşik Devletleri'ne yapılan saldırılardan sonra. 4. madde ise yalnızca istişare mekanizmasıdır.

NATO 5. madde nedir? Ortak savunma yükümlülüğü

5. madde, "bir üyeye saldırı hepsine saldırıdır" ilkesini kuran hükümdür ve tarihte yalnızca bir kez işletilmiştir.

Maddenin kurduğu mekanizma şudur: Avrupa'da veya Kuzey Amerika'da taraflardan birine ya da birkaçına yönelik silahlı bir saldırı, hepsine yönelik saldırı sayılır. Böyle bir saldırı olursa her taraf, Birleşmiş Milletler Şartı'nın 51. maddesinde tanınan bireysel veya toplu meşru müdafaa hakkını kullanarak, saldırıya uğrayan tarafa ya da taraflara yardımcı olur.

Buradaki ifadenin iki ucu önemli. Bir yanda yükümlülük açıktır: yardım edilir. Öte yanda, yardımın biçimi her müttefikin "gerekli görülen eylem" takdirine bırakılmıştır ve madde bu eylemlerin silahlı kuvvet kullanımını da içerebileceğini söyler. Yani 5. madde otomatik bir savaş ilanı değildir; yükümlülük bireyseldir ve müttefikler arasında istişare ve koordinasyonla yürütülür.

Madde ayrıca bir usul kuralı koyar: böyle bir saldırı ve sonucunda alınan bütün önlemler derhal Güvenlik Konseyi'ne bildirilir ve Güvenlik Konseyi uluslararası barış ve güvenliği sağlayacak önlemleri aldığında bu önlemlere son verilir.

Antlaşmanın 11. maddesi de eklenmelidir: madde, 5. madde yükümlülüğünün yerine getirilmesinde taraf devletlerin anayasal sınırlamalarının bulunabileceğini kabul eder — örneğin yurt dışına asker gönderirken parlamento onayı gerekmesi gibi.

Antlaşmanın künyesi ve Türkiye'nin katılımı

Kuzey Atlantik Antlaşması 4 Nisan 1949'da Washington'da 12 ülke tarafından imzalandı ve 24 Ağustos 1949'da yürürlüğe girdi.

Türkiye ve Yunanistan 18 Şubat 1952'de üye oldu. Türkiye'nin katılımı, katılım protokolü ve buna bağlı antlaşmayı onaylayan 5886 sayılı Kanun ile gerçekleşti; metinler 19 Şubat 1952 tarihli Resmî Gazete'de yayımlandı.

Bu künye, Adalet Bakanlığı'nın yayımladığı bir kurum belgesi üzerinden verilmiştir: kanunun mevzuat veri tabanındaki nüshası ve ilgili Resmî Gazete arşiv dosyası bu araştırmada açılamadığı için kaynak olarak gösterilmemiştir.

5. madde kaç kez işletildi? Bir kez

İttifakın kendi ifadesiyle 5. madde, tarihinde ilk ve tek kez 2001'de Amerika Birleşik Devletleri'ne yapılan saldırıların ardından işletildi.

Süreç tek bir kararla olmadı, üç aşamalıdır:

  • 12 Eylül 2001: saldırılardan 24 saatten kısa süre sonra Konsey, saldırının yurt dışından yönlendirildiği tespit edilirse olayın 5. madde kapsamında sayılacağına karar verdi — yani karar koşulluydu.
  • 2 Ekim 2001: soruşturma sonuçlarına ilişkin brifingin ardından Konsey, saldırıların 5. madde kapsamında olduğunu tespit etti.
  • 4 Ekim 2001: sekiz maddelik bir destek paketi kabul edildi.

Madde kapsamındaki ilk askerî konuşlandırma 9 Ekim 2001'de başlayıp 2002 ortasına kadar süren bir havadan erken uyarı harekâtıydı. Türkiye Dışişleri Bakanlığı, 5. madde kapsamında 26 Ekim 2001'de Akdeniz'de bir deniz harekâtının da başlatıldığını ve bu harekâtın 2016'da sona erdiğini bildiriyor. Aynı kaynak önemli bir ayrımı da kaydediyor: Afganistan'daki uluslararası güvenlik yardım harekâtı 5. madde kapsamında başlatılmamıştır.

4. madde ile farkı: istişare mi, savunma mı?

İkisi sık karıştırılıyor ama işlevleri farklı.

4. madde şöyle der: taraflardan herhangi biri, taraflardan birinin toprak bütünlüğünün, siyasî bağımsızlığının ya da güvenliğinin tehdit edildiğini düşündüğünde, tüm taraflar birlikte danışmalarda bulunur.

Yani 4. madde yalnızca bir istişare mekanizmasıdır. Konu Konsey'de görüşülür, ortak karar ya da eylem çıkabilir, ancak madde askerî yardım yükümlülüğü doğurmaz. 5. madde ise silahlı saldırı hâlinde her müttefike "gerekli görülen eylemde bulunma" yükümlülüğü getirir.

Pratikte 4. madde çok daha sık kullanılmıştır. İttifakın kendi listesine göre madde dokuz kez işletilmiş; Türkiye bu istişarelerin birkaçını talep eden taraf olmuştur.

İki resmî kaynak tarihlerde çelişiyor

Burada dürüst olmak gerekiyor: 4. madde istişarelerinin tarihleri konusunda İttifak ile Türkiye Dışişleri Bakanlığı'nın yayınları birebir örtüşmüyor.

İki kurum Türkiye'nin talep ettiği istişarelerden ikisine birbirinden farklı günler veriyor. Bakanlığın yayını 2003'teki istişare için iki tarih sayarken İttifak yalnızca birini listeliyor. Ayrıca Bakanlığın yayını, 4. madde temelindeki son istişarelerin 2022'de bir müttefikin talebiyle yapıldığını bildiriyor; İttifakın dokuz kalemlik listesinde bu olay yer almıyor.

İkisi de resmî kaynak olduğu için bu sayfada biri seçilip diğeri atılmamış, çelişkinin varlığı belirtilmiştir. Tek tek tarihler, hangi kaynağın hangi günü verdiği teyit edilmeden yazılmamıştır.

Türkiye'nin taraf olduğu başka bir ortak savunma düzenlemesi için Mekke ortak savunma antlaşması sayfasına bakabilirsiniz.

Bu Sayfada Ne Yok?

  • 4. madde istişarelerinin tek tek tarihleri yok. İki resmî kaynak bu konuda çelişiyor; çelişkinin varlığı belirtilmiş, tarihler yazılmamıştır.
  • Güncel bir olayın 5. madde kapsamına girip girmediğine dair değerlendirme yok. Bu, Konsey'in kararına bağlı bir tespittir.
  • Siyasî yorum ve taraf tutma yok.
  • Askerî kapasite, kuvvet yapısı ve silah dökümü yok.
  • Üyelik süreci devam eden ülkelere dair öngörü yok.
  • Türkiye'nin onay kanununun mevzuat veri tabanındaki nüshası kaynak gösterilmemiştir. İlgili adres bu araştırmada açılamadı; künye bir kurum belgesi üzerinden verilmiştir.
  • Antlaşmanın Türkçe resmî çevirisinin kanun eki hâli yok. Kullanılan Türkçe metin Dışişleri Bakanlığı'nın bilgi notundaki çeviridir.
  • Harekât adlarının tam listesi yok.

Sık Sorulan Sorular

5. madde ne diyor?

Avrupa'da veya Kuzey Amerika'da bir ya da birkaç tarafa yönelik silahlı saldırının hepsine yönelik saldırı sayılacağını ve her tarafın, meşru müdafaa hakkını kullanarak saldırıya uğrayana yardımcı olacağını.

5. madde otomatik olarak savaş ilanı mı?

Hayır. Yükümlülük açıktır ama yardımın biçimi her müttefikin "gerekli görülen eylem" takdirine bırakılmıştır; madde silahlı kuvvet kullanımının da bu eylemler arasında olabileceğini söyler.

5. madde kaç kez işletildi?

Bir kez — 2001'de Amerika Birleşik Devletleri'ne yapılan saldırıların ardından.

Karar hemen mi alındı?

Hayır, iki aşamalı. 12 Eylül 2001'de koşullu bir karar alındı; saldırının yurt dışından yönlendirildiği tespit edildikten sonra 2 Ekim 2001'de olayın 5. madde kapsamında olduğu tespit edildi.

4. madde ile 5. madde arasındaki fark ne?

4. madde yalnızca istişare mekanizmasıdır ve askerî yardım yükümlülüğü doğurmaz. 5. madde ise silahlı saldırı hâlinde her müttefike yardım yükümlülüğü getirir.

Antlaşma ne zaman imzalandı?

4 Nisan 1949, Washington'da; 24 Ağustos 1949'da yürürlüğe girdi.

Türkiye ne zaman üye oldu?

18 Şubat 1952. Katılım protokolü ve buna bağlı antlaşma 5886 sayılı Kanun ile onaylandı; metinler 19 Şubat 1952 tarihli Resmî Gazete'de yayımlandı.

Afganistan harekâtı 5. madde kapsamında mıydı?

Dışişleri Bakanlığı'nın bilgi notuna göre hayır — Afganistan'daki uluslararası güvenlik yardım harekâtı 5. madde kapsamında başlatılmamıştır.

Kaynak: 5. ve 4. maddenin metni, antlaşmanın imza ve yürürlük tarihleri, Türkiye ile Yunanistan'ın üyelik tarihi, 5. maddenin bir kez işletilmesi ve 12 Eylül - 2 Ekim 2001 karar zinciri ile 11. maddedeki anayasal sınırlama kaydı, antlaşmanın resmî metnini yayımlayan ittifakın kendi sayfalarındandır (nato.int ve nato.int). Maddelerin Türkçe metni, 5. madde kapsamındaki Akdeniz harekâtı ve Afganistan harekâtının bu kapsamda olmadığı, Türkiye Dışişleri Bakanlığı'nın yayımladığı bilgi notundandır (mfa.gov.tr). 5886 sayılı Kanun ve Resmî Gazete künyesi Adalet Bakanlığı'nın yayımladığı bir kurum belgesinden alınmıştır; kanunun mevzuat veri tabanındaki nüshası ile ilgili Resmî Gazete arşiv dosyası bu araştırmada açılamadığı için kaynak gösterilmemiştir. 4. madde istişarelerinin tarihlerinde iki resmî kaynağın çeliştiği metinde belirtilmiş, tarihler yazılmamıştır. Son kontrol 16 Kasım 2026.

Yorumlar (0)

Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yapın.

Yorum Yap