Asitler, Bazlar ve pH Ölçeği: Tanımlar ve İndikatörler

pH ölçeği logaritmiktir ve bu, konunun en çok gözden kaçan yanıdır. Bir MEB modülünün açık ifadesiyle pH değerindeki bir birimlik değişim, hidrojen iyonu derişiminde on katlık bir değişime karşılık gelir. Yani pH 5 olan bir çözelti, pH 6 olandan on kat daha fazla hidrojen iyonu içerir.

İkinci gözden kaçan nokta şu: 0-14 aralığı mutlak bir sınır olarak her kaynakta verilmiyor. EBA materyali bu aralığı açıkça "25 derecede" kaydıyla veriyor; bir TÜBİTAK makalesi ise hiçbir üst veya alt sınır belirtmiyor.

Künye

Konu	Asitler, bazlar ve pH ölçeği
Ders	Kimya / fen bilimleri
pH ölçeği aralığı	0 ile 14 (EBA: 25 derecede)
Nötr değer	pH 7
Asidik	pH 7'den küçük
Bazik	pH 7'den büyük
Formül	pH = eksi log [H artı]
Suyun iyonlaşma sabiti	25 derecede Kw = 1 çarpı 10 üzeri eksi 14
pH ve pOH ilişkisi	pH artı pOH = 14
Asit-baz tepkimesinin ürünü	Tuz ve su

Asit ve baz nedir?

Kaynakların verdiği iki tanım katmanı var:

• Sulu çözelti tanımı (Arrhenius): "Sulu çözeltilerinde hidrojen (H artı) iyonu bulunan maddelere asit denir." / "Sulu çözeltilerinde hidroksit (OH eksi) iyonu bulunduran maddelere baz denir." Bu tanım sulu ortam gerektirir.
• Proton aktarımı tanımı: Asit proton verir, baz protonu alır. Bir üniversite ders notu eşlenik asit-baz çiftlerini bu çerçevede anlatıyor; örnek olarak asetik asit ile asetat verilir.

Bir TÜBİTAK makalesine göre asitler suya hidronyum (H3O artı) iyonu, bazlar hidroksit (OH eksi) iyonu verir; hidrojen iyonları su molekülleriyle birleşerek hidronyum oluşturur. Aynı makale asitlerin ekşi tatlı ve aşındırıcı olduğunu, bazların ele kayganlık verdiğini, asit ile bazın tepkimesinden tuz ve su oluştuğunu yazıyor.

pH nasıl hesaplanır?

Formül üç kaynakta da aynıdır: pH = eksi log [H artı]. Tersi de verilir: [H artı] = 10 üzeri eksi pH. Saf suda 25 derecede hidrojen ve hidroksit iyonu derişimleri eşittir ve her ikisi de 1 çarpı 10 üzeri eksi 7 molardır; bu da pH değerini tam 7 yapar.

Suyun iyonlaşma sabiti 25 derecede Kw = [H artı] çarpı [OH eksi] = 1 çarpı 10 üzeri eksi 14 olarak verilir. Bu bağıntı bütün sulu çözeltiler için geçerlidir ve buradan pH artı pOH = 14 sonucu çıkar.

Kuvvetli ve zayıf asitler

Kuvvetli asit, suda neredeyse tamamen iyonlaşan asittir. Kaynakların listeleri birbirini destekliyor:

Kaynak	Kuvvetli asitler	Zayıf asitler
EBA materyali	HCl, HNO3, H2SO4	CH3COOH, HF
MEB MEGEP modülü	HCl, HBr, HNO3, HClO4, H2SO4	H3PO4, H2CO3, CH3COOH
Üniversite ders notu	HCl, HNO3, H2SO4	CH3COOH, H2CO3, H3PO4
TÜBİTAK makalesi	Sülfürik, hidroklorik, nitrik, perklorik asit	Asetik, formik, karbonik, sitrik asit

EBA materyali asetik asidin derişime bağlı olarak yüzde 0,1 ile 1 oranında iyonlaştığını belirtiyor; kuvvetli asitler ise tam iyonlaşır.

Bazlarda bir kaynak çelişkisi var

Kuvvetli bazlar konusunda kaynaklar LiOH, NaOH ve KOH üzerinde birleşiyor. Ancak iki madde tartışmalıdır ve bu sayfada tek bir sınıflandırma iddia edilmemiştir:

• Kalsiyum hidroksit, Ca(OH)2: EBA materyali bunu kuvvetli baz olarak, tam iyonlaşma denklemiyle veriyor. MEB MEGEP modülü ise aynı maddeyi zayıf baz listesinde sayıyor. İkisi de MEB kaynağı olmasına rağmen çelişiyor.
• Mg(OH)2 ve Al(OH)3: Yalnızca bir üniversite ders notu bunları kuvvetli baz listesine koyuyor; diğer üç kaynak bu maddeleri kuvvetli baz saymıyor. Tek kaynaklı bir sınıflandırma olduğu için bu sayfada kesin bir hüküm verilmemiştir.

Zayıf bazlarda ise kaynaklar amonyak (NH3) üzerinde birleşiyor. Bir üniversite ders notu listeye karbonat, bikarbonat ve hidrojen fosfat iyonlarını da ekliyor.

İndikatörler ve renk değişimleri

EBA materyalinin verdiği tablo şöyledir. Boş bırakılan hücreler, o değerin kaynakta belirtilmediği anlamına gelir:

İndikatör	Asidik ortam	Bazik ortam
Fenolftalein	Renksiz	Pembe
Metil oranj	Kırmızı	Sarı
Turnusol kâğıdı	Kırmızı	Mavi
Kırmızı lahana suyu	Kırmızıdan pembeye	Yeşil-mavi

Turnusol için pratik kural iki kaynakta aynıdır: asitler mavi turnusolü kırmızıya, bazlar kırmızı turnusolü maviye çevirir.

İndikatörlerin dönüm pH değerlerinde kaynaklar birbirini tam tutmuyor. Fenolftalein için bir üniversite ders notu pembe rengin pH 8,3 üzerinde görüldüğünü, bir üniversite laboratuvar föyü ise dönüm anının pH 8,2-8,3 aralığında olduğunu yazıyor. Metil oranj için EBA materyali pH 3,1 altında kırmızı, 4,4 üzerinde sarı diyor; laboratuvar föyü ise dönüm anını pH 4,3, su analizinde kullanılan dönüm noktasını pH 3,7 olarak veriyor. Bu yüzden sayfada tek bir dönüm değeri yazılmamıştır.

Atomun yapısı ve elementlerin düzeni için atom nedir, yapısı ve periyodik tablo, gruplar ve periyotlar sayfalarına, maddenin fiziksel davranışı için maddenin halleri ve hal değişimleri sayfasına bakabilirsiniz.

Bu Sayfada Ne Yok?

• Sağlık bilgisi yok. Mide asidi, alkali su, sindirim veya herhangi bir tedavi iddiası bu sayfada yer almaz; konu yalnızca kimyadır.
• Turnusolün sayısal dönüm aralığı yok. Okunan kaynakların hiçbiri turnusol için sayısal bir pH aralığı vermiyor.
• Tek bir metil oranj dönüm değeri yok. Kaynaklar 3,1-4,4 ile 4,3 ve 3,7 gibi farklı değerler verdiği için tek bir sayı yazılmamıştır.
• Fenolftaleinin üst dönüm sınırı yok. Kaynaklarda yalnızca alt sınır bulunmaktadır.
• Ka ve Kb sayısal değerleri yok. Okunan kaynaklarda bulunmamaktadır.
• Günlük maddelerin pH tablosu yok. Limon, sirke, sabun gibi maddeler için sayısal pH değeri kaynaklarda yoktu.
• Lewis asit-baz tanımı yok. Okunan kaynakların hiçbirinde geçmiyor.
• Nötralleşme tepkimesinin denklemi yok. Kaynak yalnızca "tuz ve su oluşur" diyor, denklem vermiyor.
• Ca(OH)2 için kesin sınıflandırma yok. İki MEB kaynağı çeliştiği için ikisi de yazılmıştır.
• Metil kırmızısı ve brom timol mavisi bilgisi yok. Adları geçiyor ancak renk ve aralık bilgisi kaynakta yoktu.

Sık Sorulan Sorular

pH kaçtan kaça kadardır?

EBA materyali, MEB MEGEP modülü ve bir üniversite ders notu 0 ile 14 arasını veriyor; EBA bunu "25 derecede" kaydıyla yazıyor. Bir TÜBİTAK makalesi ise hiçbir sınır belirtmiyor, yalnızca 7'nin altı asidik, üstü bazik ayrımını yapıyor.

Nötr pH kaçtır?

7'dir. Saf suda 25 derecede hidrojen ve hidroksit iyonu derişimleri eşit ve her biri 1 çarpı 10 üzeri eksi 7 molar olduğu için pH tam 7 çıkar.

pH ölçeği neden logaritmiktir?

Çünkü pH, hidrojen iyonu derişiminin negatif logaritmasıdır. Bir MEB modülünün ifadesiyle pH'daki bir birimlik değişim derişimde on katlık değişime karşılık gelir; bu da çok geniş bir derişim aralığını küçük sayılarla göstermeyi sağlar.

Kuvvetli asit ile zayıf asit arasındaki fark nedir?

Kuvvetli asit suda tamamen (veya neredeyse tamamen) iyonlaşır, zayıf asit yalnızca kısmen iyonlaşır. EBA materyali asetik asidin yüzde 0,1 ile 1 oranında iyonlaştığını belirtiyor.

Fenolftalein hangi ortamda pembe olur?

Bazik ortamda. Bir üniversite ders notu bu rengin pH 8,3 üzerinde görüldüğünü belirtiyor; asit ortamda fenolftalein renksizdir.

pOH nedir?

Kaynaklar pH artı pOH = 14 bağıntısını veriyor. pOH için açık formül yazımı okunan kaynaklarda bulunmadığı için bu sayfada yalnızca bağıntı verilmiştir.

Asit ve baz tepkimesinden ne oluşur?

Bir TÜBİTAK makalesine göre tuz ve su oluşur. Tepkimenin örnek denklemi kaynakta verilmediği için bu sayfada yazılmamıştır.

Kaynak ve kapsam: Arrhenius tanımları, 0-14 aralığının 25 derece kaydı, kuvvetli ve zayıf asit-baz listeleri, asetik asidin yüzde 0,1-1 iyonlaşma oranı ve indikatör renk tablosu MEB EBA OGM Materyal asit ve bazları ayırt etme bölümünden alınmıştır. pH ölçeğinin 14 birime ayrıldığı, bir birimlik pH değişiminin on katlık derişim değişimine karşılık geldiği, pH ve [H artı] formülleri, Kw değeri, pH artı pOH = 14 bağıntısı ve turnusol kuralı MEB MEGEP Asitler ve Bazlar modülünden gelir. Proton aktarımı tanımı, eşlenik asit-baz çiftleri, logaritmik ölçek ifadesi, fenolftaleinin pH 8,3 üzerindeki rengi ve Mg(OH)2 ile Al(OH)3 sınıflandırması Ankara Üniversitesi açık ders asit-baz-tuz notundandır. Hidronyum iyonu, asit ve bazın duyusal özellikleri ile tepkime ürünlerinin tuz ve su olduğu TÜBİTAK Bilim Genç makalesinden alınmıştır. Fenolftalein ve metil oranj dönüm noktalarının pH 8,2-8,3, 4,3 ve 3,7 değerleri Erciyes Üniversitesi Çevre Mühendisliği laboratuvar föyünden gelir. Kalsiyum hidroksidin kuvvetli mi zayıf baz mı olduğu konusunda iki MEB kaynağı çeliştiği için tek bir sınıflandırma yazılmamış, ikisi de belirtilmiştir. Turnusolün sayısal dönüm aralığı, Ka ve Kb değerleri, günlük maddelerin pH tablosu ve Lewis tanımı kaynaklarda bulunmadığından yazılmamıştır. Sayfa hiçbir sağlık, beslenme veya tedavi bilgisi içermez.