Bilim nedir? Sözlük anlamı ve bilimsel yöntem

Bilim, evrenin veya olayların bir bölümünü konu olarak seçen, deneye dayanan yöntemler ve gerçeklikten yararlanarak sonuç çıkarmaya çalışan düzenli bilgidir. Bu tanım Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük'e aittir.

Sözlük ayrıca bilimi "genelgeçerlik ve kesinlik nitelikleri gösteren yöntemli ve dizgesel bilgi" olarak da tanımlar. İki tanımda da ortak olan sözcük yöntemdir; bilimi diğer bilgi türlerinden ayıran şey budur.

Künye

• Eş anlamlısı: ilim
• Kaynak: TDK Güncel Türkçe Sözlük
• Ayırt edici özellik: yöntemli ve dizgesel olması
• Dayanağı: deney ve gözlem
• İlgili kavramlar: teknoloji, keşif, bilgi

Bilimi diğer bilgilerden ne ayırır?

Her bilgi bilimsel değildir. Bir bilginin bilimsel sayılması için birkaç özelliği taşıması beklenir.

• Yöntemlidir. Rastgele değil, izlenebilir adımlarla elde edilir.
• Sınanabilirdir. Doğruluğu denenebilir; denenemeyen bir iddia bilimsel bir önerme değildir.
• Yinelenebilirdir. Aynı koşullarda başkası da aynı sonuca ulaşabilmelidir.
• Nesneldir. Kişisel tercihe göre değişmez.
• Düzeltilebilirdir. Yeni bulgu eskisini değiştirebilir; bu bir zayıflık değil, yöntemin parçasıdır.

Son madde sık yanlış anlaşılır. Bilimsel bir görüşün değişmesi bilimin başarısızlığı değil, kendini düzeltme mekanizmasının işlemesidir.

Bilimsel yöntemin aşamaları

1. Gözlem: Bir olayın fark edilmesi.
2. Soru: Gözlemin yanıt aranacak bir soruya dönüşmesi.
3. Hipotez: Sınanabilir bir açıklama önerisi kurulması.
4. Deney ve veri toplama: Hipotezin denenmesi.
5. Çözümleme: Verilerin değerlendirilmesi.
6. Sonuç: Hipotezin desteklenmesi veya reddedilmesi.
7. Paylaşım: Sonucun başkalarının denetimine açılması.

Yedinci adım çoğu anlatımda atlanır ama belirleyicidir. Paylaşılmayan ve denetlenmeyen bir sonuç, bilimsel bilgi hâline gelmez.

Bilim ile teknoloji arasındaki fark

Bilim anlamaya, teknoloji uygulamaya yöneliktir.

Bilim "bu nasıl işliyor" sorusunu sorar ve yanıtı bilgi olarak üretir. Teknoloji "bu bilgiyle ne yapabilirim" sorusunu sorar ve yanıtı araç veya yöntem olarak üretir.

Bu ayrım keşif ile buluş arasındaki farkla da örtüşür: bilimin bulguları çoğunlukla keşif, teknolojinin ürünleri çoğunlukla buluş biçiminde ortaya çıkar.

Hipotez, kuram ve yasa aynı şey mi?

Hayır ve aralarındaki fark günlük dildeki kullanımdan farklıdır.

Hipotez sınanmayı bekleyen bir açıklama önerisidir. Kuram, çok sayıda gözlem ve deneyle desteklenmiş, geniş bir olgu kümesini açıklayan yapıdır. Yasa ise belirli koşullarda değişmeden gerçekleşen bir ilişkiyi ifade eder.

Günlük dilde "sadece bir teori" denirken kastedilen şey aslında hipotezdir. Bilimsel anlamda kuram, kanıtlanmamış tahmin değil, yoğun biçimde desteklenmiş bir açıklamadır.

Bu Sayfada Ne Yok?

• Bilim tarihi kronolojisi yok. Bu sayfa kavramı tanımlar, tarih anlatmaz.
• "En büyük bilim insanı" gibi sıralamalar yok. Ölçüt tanımsızdır.
• Bilim felsefesi tartışmaları yok. Yanlışlanabilirlik gibi tartışmalar ayrı bir alandır.
• Belirli bir bilimsel tartışmada taraf tutulmadı.
• Din ve bilim ilişkisi üzerine yorum yok. Bu sayfa sözlük tanımı ve yöntem anlatımıyla sınırlıdır.
• Sağlık veya tıbbi tavsiye yok.
• Sözlük tanımının tamamı aktarılmadı. Konuyla ilgili anlamlar alınmıştır.

Sık Sorulan Sorular

Bilim ne demek?

Evrenin veya olayların bir bölümünü konu alan, deneye dayanan yöntemlerle sonuç çıkarmaya çalışan düzenli bilgi. TDK sözlüğünde eş anlamlısı "ilim" olarak verilir.

Bilimsel yöntem kaç aşamalıdır?

Tek bir standart sayı yoktur. Yaygın anlatımda gözlem, soru, hipotez, deney, çözümleme, sonuç ve paylaşım aşamaları sıralanır.

Bilim ile teknoloji arasındaki fark nedir?

Bilim anlamaya, teknoloji uygulamaya yöneliktir. Bilim bilgi üretir, teknoloji o bilgiyle araç ve yöntem üretir.

Hipotez ile kuram aynı şey mi?

Hayır. Hipotez sınanmayı bekleyen bir öneridir. Kuram ise çok sayıda kanıtla desteklenmiş, geniş bir olgu kümesini açıklayan yapıdır.

Bilimsel bilgi değişir mi?

Evet. Yeni bulgular eski açıklamaları değiştirebilir. Bu, yöntemin kendini düzeltme özelliğidir.

Her bilgi bilimsel midir?

Hayır. Bilimsel sayılması için yöntemli, sınanabilir, yinelenebilir ve denetime açık olması gerekir.

Tanımlar Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük'ten alınmıştır (sozluk.gov.tr). Sözlük maddelerinin tamamı değil, konuyla ilgili anlamlar aktarılmıştır. Bilimsel yöntemin aşama sayısı için tek bir resmî standart bulunmadığından yaygın kullanılan sıralama verilmiştir; bilim felsefesi tartışmaları bu sayfanın kapsamı dışındadır.