"De" ve "da" ayrı mı yazılır? TDK kuralı ve örnekler

Kural tek cümlede özetlenebilir: bağlaç olan "de/da" ayrı, bulunma hâli eki bitişik yazılır.

Zorluk kuralda değil, hangisinin hangisi olduğunu anlamakta. Bunun iki pratik testi var ve ikisi de birkaç saniye sürüyor.

Künye

• Bağlaç "de/da": Ayrı yazılır
• Bulunma hâli eki: Bitişik yazılır
• Bağlacın "te/ta" biçimi: Yoktur
• Ekin biçimleri: -de, -da, -te, -ta
• Bağlaçta kesme işareti: Kullanılmaz
• Kaynak: Türk Dil Kurumu yazım kuralları

TDK ne diyor?

Kurumun yazım kuralları sayfasındaki ifade şöyledir:

"Bağlaç olan da / de ayrı yazılır ve kendisinden önceki kelimenin son ünlüsüne bağlı olarak büyük ünlü uyumuna uyar: Kızı da geldi gelini de. Durumu oğluna da bildirdi. Sen de mi kardeşim? Güç de olsa. Konuşur da konuşur."

Bulunma hâli eki için ise şu kural geçerlidir:

"Bulunma durumu eki getirildiği kelimeye bitişik yazılır: devede kulak, yolda kalmak, ayakta durmak, işte çalışmak."

İki test

1. "Dahi" veya "bile" ile değiştirme

Cümledeki "de/da" yerine "dahi" ya da "bile" koyun. Anlam bozulmuyorsa bağlaçtır, yani ayrı yazılır.

"Sen de gel" cümlesinde "Sen dahi gel" anlamlıdır. Demek ki bağlaçtır ve ayrı yazılır.

2. Cümleden çıkarma

"De/da" cümleden çıkarıldığında cümle anlamlı kalıyorsa bağlaçtır.

• "Ali de geldi" → "Ali geldi" anlamlı. Bağlaç, ayrı.
• "Evde kimse yok" → "Ev kimse yok" anlamsız. Ek, bitişik.

Neden bağlaç "te/ta" olmaz?

Bulunma hâli eki, sert ünsüzden sonra ünsüz benzeşmesine uğrar ve -te/-ta olur: ayakta, işte, sokakta.

Bağlaç ise ayrı bir kelimedir. Kendisinden önceki sözcüğün son ünsüzüyle benzeşmeye girmez. TDK bunu ayrı bir uyarıyla belirtir:

"Ayrı yazılan da / de hiçbir zaman ta / te biçiminde yazılmaz: Gidip de gelmemek var, gelip de görmemek var."

Yani "gidip te" yazımı her durumda yanlıştır.

Özel adlarda kesme işareti

Bu iki kullanımın ayrımı özel adlarda daha da belirgin:

• Bağlaç: "Ankara da güzel" → kesme işareti kullanılmaz.
• Ek: "Ankara'da oturuyor" → kesme işareti kullanılır.

TDK'nın uyarısı açıktır: "Da / de bağlacını kendisinden önceki kelimeden kesme ile ayırmak yanlıştır."

Ayrıca "ya" sözüyle birlikte kullanılan "da" da ayrı yazılır: ya da.

Doğru ve yanlış örnekler

Aynı mantık "ki" ve "mi" için

Ki: Bağlaç olan "ki" ayrı yazılır: bilmem ki, demek ki, yeter ki. Ancak belki, çünkü, hâlbuki, mademki, meğerki, oysaki, sanki kelimeleri kalıplaştığı için bitişik yazılır. İlgi zamiri olan "-ki" de bitişiktir: benimki, seninki.

Mi: Soru eki mı/mi/mu/mü gelenekleşmiş olarak ayrı yazılır: Kaldı mı? Olur mu? Kendisinden sonra gelen ekler ise bitişik yazılır: Verecek misin? Gelecek miydi?

Bu Sayfada Ne Yok?

• Kuralın istisnası yok, çünkü bağlacın "te/ta" biçimi hiçbir durumda kullanılmaz.
• Ağız ve konuşma dili kullanımları yok. Sayfa yazım kuralını aktarır.
• Kişisel yorum yok. Kural TDK'nın kendi metnidir.
• Diğer yazım kuralları yok. Bu sayfa yalnızca de/da ayrımına odaklanmıştır.
• Sınav sorusu çözümü yok. Örnekler kuralı göstermek içindir.
• Otomatik düzeltme aracı önerisi yok. Bu sitede ürün yönlendirmesi yapılmaz.
• "Ki" ve "mi" kurallarının tamamı yok. Yalnızca karşılaştırma amacıyla özetlenmiştir.

Sık Sorulan Sorular

"De" ne zaman ayrı yazılır?

Bağlaç olduğunda. "Dahi" veya "bile" ile değiştirildiğinde anlam bozulmuyorsa bağlaçtır ve ayrı yazılır.

"Ben de" mi "bende" mi?

"Ben dahi" anlamındaysa "ben de" ayrı yazılır. "Bende para yok" cümlesindeki gibi bulunma bildiriyorsa bitişik yazılır.

"Gidip te" yazılır mı?

Hayır. Ayrı yazılan bağlaç hiçbir zaman "te/ta" biçimini almaz. Doğrusu "gidip de"dir.

Özel addan sonra kesme işareti konur mu?

Bağlaçta konmaz: "Ayşe de geldi". Bulunma hâli ekinde konur: "Ankara'da oturuyor".

"Ya da" bitişik mi yazılır?

Hayır, ayrı yazılır. "Ya" sözüyle kullanılan "da" bağlaçtır.

Bağlaç neden ünlü uyumuna uyuyor ama ünsüz benzeşmesine uymuyor?

Bağlaç ayrı bir kelimedir; kendisinden önceki kelimenin son ünlüsüne göre "de" veya "da" olur, ancak son ünsüzüyle benzeşmeye girmediği için "te/ta" olmaz.

Kaynak: Türk Dil Kurumu yazım kuralları sayfaları — "Bağlaç Olan da / de'nin Yazılışı", "Bulunma Durumu Eki -da / -de / -ta / -te'nin Yazılışı", "Bağlaç Olan ki'nin Yazılışı" ve "Soru Eki mı / mi / mu / mü'nün Yazılışı". Kurala ilişkin alıntılar kurumun kendi metnindendir. Örnekler kuralı göstermek amacıyla seçilmiştir; sayfada kişisel yorum veya kurum metninde bulunmayan istisna yer almaz.