Erozyon Nedir? Türleri, Nedenleri ve Önleme Yöntemleri

Türkiye'nin erozyon rakamı diye dolaşan sayıların çoğu hiçbir kuruma bağlanamıyor. Doğrulanabilen güncel resmî veri şudur: Çölleşme ve Erozyonla Mücadele Genel Müdürlüğü'nün DEMİS modeline göre Türkiye'nin yıllık toprak kaybı yaklaşık 642 milyon ton, ortalama 8,24 ton/hektar/yıldır. Bu rapor 2018 tarihlidir ve yalnızca su erozyonunu kapsar.

İkinci önemli nokta: erozyon ile çölleşme aynı şey değildir. ÇEM'in terimler sözlüğünün ifadesiyle "çölleşme, arazi bozulması sürecinin ulaştığı son aşamadır." Erozyon ise bir süreçtir; aynı kurumun çölleşme broşürü "Türkiye'deki çölleşmenin en önemli nedeni erozyondur" diyor.

Künye

Konu	Toprak erozyonu, türleri ve mücadele yöntemleri
Yetkili kurum	Tarım ve Orman Bakanlığı, Çölleşme ve Erozyonla Mücadele Genel Müdürlüğü (ÇEM)
ÇEM tanımı	Yeryüzünde ana kaya üzerindeki toprağın çeşitli tesirlerle aşınıp taşınması
Oluşum sürecine göre	Normal (jeolojik) erozyon ve hızlandırılmış erozyon
Etmene göre	Su erozyonu ve rüzgâr erozyonu
Model	RUSLE/YETKE, DEMİS yazılımı içinde
Yıllık toprak kaybı	Yaklaşık 642 milyon ton (ÇEM, 2018; yalnızca su erozyonu)
Ortalama	8,24 ton/hektar/yıl
Akarsu sedimenti	154 milyon ton/yıl (DSİ ölçümleri)
Harita güncelleme sıklığı	İki yılda bir

Erozyon nedir? İki resmî tanım

• ÇEM (Erozyonla Mücadele Eylem Planı): "Erozyon, yeryüzünde ana kaya üzerindeki toprağın çeşitli tesirlerle aşınıp, taşınmasıdır."
• ÇEM (broşür): "Toprağın çeşitli etkenlerle aşınıp, taşınıp, birikmesidir."

MGM'nin Meteoroloji Sözlüğü ise etmenleri sayarak tanımlıyor: "Gel-gitlerin, akarsuların, hareketli buzulların, yağmur tanelerinin, dalgaların, rüzgarların yeryüzünü tahrip etmesi, aşındırması olayı." ÇEM'in 2020 yayını olguyu "atmosfer, toprak, bitki ve su arasında var olan doğal ilişkinin ve dengenin bozulması ile ortaya çıkan" bir durum olarak tanımlıyor.

Erozyon türleri

Türkçe'de tek bir resmî tür listesi yoktur. Kurumsal ve akademik sınıflandırmalar farklıdır:

Ölçüt	Türler	Kaynak
Oluşum sürecine göre	Normal (jeolojik) erozyon, hızlandırılmış erozyon	ÇEM eylem planı
Etmene göre (resmî)	Su erozyonu, rüzgâr erozyonu	ÇEM 2020 yayını
Pratik ayrım (resmî yayın)	Yüzey erozyonu, oyuntu erozyonu, rüzgâr erozyonu	ÇEM broşürü
Etmene göre (akademik)	Su, rüzgâr ve diğer türler: heyelan, dalga, buzul, çığ	Bir orman fakültesi ders notu

ÇEM'in tanımına göre "tabiatın normal süreci içinde meydana geliyorsa buna normal erozyon veya jeolojik erozyon denir"; insan müdahalesiyle oluşana ise hızlandırılmış erozyon adı verilir. Resmî veri sınıflandırmasında ise su erozyonu için üç derece (hiç veya çok az, orta, şiddetli), rüzgâr erozyonu için üç derece (hafif, orta, şiddetli) kullanılmıştır.

Su erozyonunun alt türleri

Bu ayrım resmî ÇEM yayınlarında değil, akademik kaynaklarda bulunur:

• Damla (sıçrama) erozyonu: Yağmur damlasının çarpmasıyla toprak kümeleri parçalanır, yüzey tıkanabilir.
• Tabaka (yüzey) erozyonu: Eğimli bir yamaçta toprağın ince ve nispeten düzgün katmanlar halinde taşınması.
• Oluk (parmak) erozyonu: Yüzey akışın toplandığı yerlerde oluşan, genellikle 30 santimetreden sığ küçük kanallar.
• Oyuntu erozyonu: Yaklaşık 30 santimetreden derin, normal toprak işlemeyle düzeltilemeyen kanallar.
• Yatak (kanal) erozyonu: Akarsu yatağı ve şevlerinde oluşan erozyon.

Aynı akademik kaynak su erozyonunu "hareket halinde bulunan sıvı fazdaki suyun kinetik enerjisinin etkisi ile toprağın aşınması ve taşınması" olarak tanımlıyor ve etkili faktörleri bir fonksiyon olarak yazıyor: iklim, topografya, bitki örtüsü, toprak ve insan.

Erozyonun nedenleri

• İklim: Yağış damla boyutu ve şiddeti.
• Topografya: Eğim dikliği, eğim uzunluğu ve eğim şekli; bakı, havza büyüklüğü ve şekli.
• Toprak: Fiziksel ve kimyasal özellikler.
• Bitki örtüsü: Koruyucu rolleri yağış tutma, ölü örtü, kök sistemiyle toprak yapısının iyileşmesi ve terlemeyle toprak nemini azaltmadır.
• İnsan faaliyetleri: ÇEM'in terimler sözlüğü anızın erozyon şiddetini azalttığını, anız yakmanın ise erozyonun hızlanmasına neden olduğunu açıkça yazıyor.

ÇEM'in 2020 yayını Türkiye'nin coğrafi dezavantajını sayılarla ortaya koyuyor: arazinin yüzde 47,98'i yüzde 20'den dik, yüzde 62,15'i yüzde 12'den dik eğime sahiptir. Aynı yayın toprakların yalnızca yüzde 14'ünde organik madde oranının yüzde 2'nin üzerinde olduğunu, arazinin yüzde 37,2'sinde etkili toprak derinliğinin 0-20 santimetre olduğunu ve Türkiye'de toprak kaybının toprak oluşumundan yaklaşık 48 kat hızlı gerçekleştiğini belirtiyor.

Türkiye'nin güncel resmî verileri (DEMİS, 2018)

Gösterge	Değer
Yıllık toprak kaybı	Yaklaşık 642 milyon ton
Ülke ortalaması	8,24 ton/hektar/yıl
Çok hafif erozyon	Yüzde 60,28
Hafif erozyon	Yüzde 19,13
Orta erozyon	Yüzde 7,93
Şiddetli erozyon	Yüzde 5,97
Çok şiddetli erozyon	Yüzde 6,70

Erozyonun arazi kullanımına göre dağılımı ise şöyledir: mera yüzde 53,66, tarım yüzde 38,71, orman yüzde 4,17, diğer yüzde 3,46. Birim alandaki kayıp sıralaması da aynı tabloyu doğruluyor: merada 18,36 ton/hektar/yıl, tarım arazisinde 8,42 ton/hektar/yıl, ormanda yalnızca 1,11 ton/hektar/yıl. Ormanda erozyonun yüzde 95,36'sı çok hafif sınıfındadır.

Model girdileri 329 istasyonun 10 yıllık yağış verisi, CORINE 2012 arazi örtüsü, 2018 meşcere haritaları ve 10 metre çözünürlüklü yükseklik modelidir. Tarım ve Orman Bakanlığı'nın 7 Ekim 2020 tarihli duyurusuna göre harita e-Devlet ve TUCBS-ATLAS üzerinden erişilebilir ve 81 il için ana havza ölçeğinde sediment istatistikleri üretilmiştir.

Eski rakamlar aynı şeyi ölçmüyor

ÇEM'in 2013 öncesine ait yayınlarında şu yüzdeler geçer: orman alanlarının yüzde 54'ü, tarım alanlarının yüzde 59'u ve meraların yüzde 64'ü. Ancak bu veri seti ile DEMİS verileri doğrudan karşılaştırılamaz, çünkü:

• Eski set arazi kullanımına göre "erozyona maruz arazi yüzdesi" verir.
• DEMİS ise ülke yüzeyinin erozyon şiddet sınıflarına dağılımını ve erozyonun arazi kullanımları arasındaki payını verir.
• Eski yayınların kendisi de tutarsızdır: bir ÇEM broşürü bu rakamları "orta ve şiddetli erozyon", bir diğeri "aktif erozyon" olarak niteliyor.

Bu nedenle sayfada iki veri seti aynı cümlede karşılaştırılmamıştır.

Erozyonla mücadele yöntemleri

ÇEM'in Erozyonla Mücadele Eylem Planı yöntemleri dört grupta topluyor:

• İdari önlemler: Erozyona uğramış arazide aşırı otlatmanın sınırlandırılması, arazi sınıfına göre arazi kullanım planlaması, yerel halkın katılımı.
• Kültürel (bitkisel) önlemler: Ağaçlandırma, bitki örtüsünün iyileştirilmesi, çimlendirme, mera ıslahı.
• Mekanik önlemler (yüzey erozyonu): Saptırma hendekleri, teraslama, şeritsel çim ekimi, örme çitler, çalı demeti terasları, kuru taş kontur duvarları, malçlama.
• Mekanik önlemler (oyuntu erozyonu): Saptırma hendeği, drenaj kanalları, kuru taş ıslah sekileri, örme ve canlı ıslah sekileri, tel kafes sekileri, harçlı ıslah bantları.
• Tarımsal yöntemler: Ekim nöbeti (münavebe), örtü bitkileri, şeritsel ekim, sık ekim, malçlama, yeşil gübre, azaltılmış veya sıfır toprak işleme, kontur tarım, teraslar.

Terim notu: ÇEM yayınlarında "ıslah sekisi" oyuntu erozyonunda yapılan bir yapıdır, tarımsal teraslama anlamında kullanılmaz. Yaygın olarak kullanılan "nöbetleşe ekim" ve "anıza ekim" ifadeleri resmî metinlerde bu biçimde geçmez; resmî karşılıkları "ekim nöbeti / münavebe" ve "azaltılmış veya sıfır toprak işleme / anızlı tarım"dır. Rüzgâr erozyonu için ÇEM rüzgâr koruyucu perdeler ve orman kuşakları öneriyor; kurak ve yarı kurak alanlarda yaklaşık 150 santimetre genişliğinde gradoni tipi teraslardan söz ediyor.

Korunan alanların hukuki statüsü için millî park ve tabiat parkı farkı, iklim bölgeleri için iklim sınıflandırma sistemleri, enerji ve doğal kaynak dengesi için enerji kaynakları sıralaması sayfalarına bakabilirsiniz.

Bu Sayfada Ne Yok?

• "Türkiye'nin yüzde 86'sı erozyona maruz" gibi bir oran yok. İnternette dolaşan bu ve benzeri oranlar okunan hiçbir resmî veya akademik kaynakta doğrulanamadı; hiçbirinin kurumu ve tarihi tespit edilemedi.
• "Yılda 1,4 milyar ton toprak kaybı" rakamı yok. Okunan hiçbir resmî belgede bulunamadı. Doğrulanabilen tek resmî rakam 642 milyon ton/yıldır.
• Rüzgâr erozyonu için Türkiye geneli sayı yok. DEMİS yalnızca su erozyonunu kapsar; ÇEM teknik özeti rüzgâr erozyonu için hiçbir sayı vermiyor.
• Erozyon şiddet sınıflarının hektar değerleri yok. ÇEM yalnızca yüzde veriyor.
• Türkiye genelinde tek bir "erozyona maruz arazi oranı" yok. Resmî veri ya şiddet sınıfı dağılımı ya da arazi kullanımı bazındadır.
• Eski ve yeni verilerin karşılaştırması yok. İki set farklı şeyleri ölçtüğü ve hiçbir resmî belge bunları karşılaştırmadığı için yapılmamıştır.
• Çığ ve buzul erozyonunun kurumsal tanımı yok. Bu türler yalnızca akademik bir ders notunda ad olarak geçiyor.
• Teras türlerinin ayrıntılı listesi yok. Yalnızca gradoni tipi teras ve genişliği doğrulanabildi.
• İklim politikası, kurum eleştirisi ve siyasi değerlendirme yok.

Sık Sorulan Sorular

Erozyon ile çölleşme arasındaki fark nedir?

Erozyon, toprağın çeşitli etkenlerle aşınıp taşınması sürecidir. Çölleşme ise Birleşmiş Milletler sözleşmesinin ÇEM aktarımındaki tanımıyla kurak, yarı kurak ve yarı nemli alanlarda ortaya çıkan arazi tahribatıdır ve ÇEM sözlüğüne göre "arazi bozulması sürecinin ulaştığı son aşamadır". ÇEM, Türkiye'deki çölleşmenin en önemli nedeninin erozyon olduğunu belirtiyor.

Türkiye'de yıllık toprak kaybı ne kadar?

ÇEM'in DEMİS modeline göre yaklaşık 642 milyon ton, ortalama 8,24 ton/hektar/yıl. Bu rakam 2018 model sonucudur ve yalnızca su erozyonunu kapsar. Akarsularla taşınan sediment ise DSİ ölçümlerine göre 154 milyon ton/yıldır; bu ikisi farklı ölçütlerdir.

En çok erozyon hangi arazide görülüyor?

Merada. Erozyonun yüzde 53,66'sı meralarda gerçekleşiyor ve meradaki birim kayıp 18,36 ton/hektar/yıl ile en yüksektir. Ormanda bu değer 1,11 ton/hektar/yıldır.

Oyuntu erozyonu ile yüzey erozyonu arasındaki fark nedir?

Bir akademik ders notuna göre oluk erozyonundaki kanallar genellikle 30 santimetreden sığdır; oyuntu erozyonundaki kanallar ise 30 santimetreden derin ve normal toprak işlemeyle düzeltilemez. ÇEM yayınları da bu ikisi için farklı mücadele yapıları öneriyor.

Anız yakmak erozyonu nasıl etkiler?

Artırır. ÇEM'in terimler sözlüğü anızın erozyon şiddetini azalttığını, anız yakmanın ise erozyonun hızlanmasına neden olduğunu açıkça yazıyor.

Erozyonla mücadelede en çok kullanılan yöntemler neler?

ÇEM yayınlarında en sık geçen yöntemler ağaçlandırma ve bitkilendirme, teraslama, oyuntularda ıslah sekileri ve tel kafesler, rüzgâr erozyonunda rüzgâr koruyucu perdeler ile tarımda ekim nöbeti, kontur tarım ve azaltılmış toprak işlemedir.

Erozyon haritası ne sıklıkla güncelleniyor?

ÇEM'in DEMİS tanıtım dokümanına göre Türkiye Su Erozyonu Haritası 2018'de tamamlandı, 2021'de güncellendi ve iki yılda bir güncelleniyor.

Kaynak ve kapsam: Erozyonun tanımı, normal ve hızlandırılmış erozyon ayrımı, idari, kültürel, mekanik ve tarımsal mücadele yöntemlerinin listesi ile 2013 öncesine ait yüzde 54, 59 ve 64 değerleri Çölleşme ve Erozyonla Mücadele Genel Müdürlüğü'nün Erozyonla Mücadele Eylem Planı 2013-2017 belgesinden ve kurum broşürlerinden alınmıştır. 642 milyon ton, 8,24 ton/hektar/yıl, erozyon şiddet sınıflarının yüzdeleri, arazi kullanımı payları, mera, tarım ve orman için birim değerler, 154 milyon tonluk akarsu sedimenti ve model girdileri ÇEM'in Dinamik Erozyon Modeli ve İzleme Sistemi teknik özetinden gelir. Haritanın 2018'de tamamlanıp 2021'de güncellendiği ve iki yılda bir güncellendiği bilgisi ÇEM'in DEMİS tanıtım dokümanındandır. Eğim yüzdeleri, organik madde oranı, etkili toprak derinliği, toprak kaybının toprak oluşumundan 48 kat hızlı olduğu ve toprak koruma yöntemlerinin ayrıntılı listesi ÇEM'in 2020 tarihli Su Erozyonu yayınından alınmıştır. Erozyonun etmenler üzerinden tanımı Meteoroloji Genel Müdürlüğü Meteoroloji Sözlüğü erozyon maddesindendir. Su erozyonunun alt türleri, 30 santimetre eşiği, erozivite ve erodibilite fonksiyonu ile bitki örtüsünün koruyucu rolleri Karadeniz Teknik Üniversitesi Orman Fakültesi havza amenajmanı ders notundan, erozyona etkili faktörlerin listesi Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi toprak ve su koruma ders bilgi formundan gelir. Erozyon derece sınıflandırması Ankara Üniversitesi açık ders Türkiye Toprak Bilgi Sistemi belgesinde aktarılan mülga Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü verisine dayanır. Haritanın e-Devlet ve TUCBS üzerinden erişilebilirliği Tarım ve Orman Bakanlığı'nın 7 Ekim 2020 tarihli duyurusundandır. Çölleşme tanımı ve arazi bozulumu ile ilişkisi ÇEM'in çölleşme broşürü ve Çölleşme, Arazi Bozulumu ve Kuraklıkla Mücadele Terimler Sözlüğü'nden alınmıştır. İnternette dolaşan yüzde 86 gibi oranlar ve 1,4 milyar ton rakamı hiçbir kuruma ve tarihe bağlanamadığı için yazılmamıştır. Rüzgâr erozyonu için ülke geneli sayı, şiddet sınıflarının hektar değerleri ve çığ ile buzul erozyonunun kurumsal tanımı kaynaklarda bulunmadığından yazılmamıştır. ÇEM belgelerinin bir bölümü mülga Orman ve Su İşleri Bakanlığı dönemine aittir. Sayfa iklim politikası, kurum eleştirisi veya siyasi değerlendirme içermez.