
En temel fark şu: bonoda vade zorunlu bir unsurdur, çekte ise vade diye bir unsur hiç yoktur.
Türk Ticaret Kanunu'nun madde 795 hükmü bunu çok kesin ifade ediyor: "Çek görüldüğünde ödenir. Buna aykırı herhangi bir kayıt yazılmamış hükmündedir."
Ama bu cümleyi tek başına okumak bugün yanlış sonuca götürür — aşağıda neden olduğunu açıklıyorum.
Kambiyo senetleri
Her iki belge de kanunun "Kıymetli Evrak" kitabındaki kambiyo senetleri başlığı altında düzenlenmiştir ve bu başlık üç belgeyi kapsar: poliçe, bono (emre yazılı senet) ve çek. Günlük dilde "senet" denince genellikle bono kastedilir.
Bononun zorunlu unsurları
Kanunun madde 776 hükmüne göre bono şunları içerir: senet metninde "bono" veya "emre yazılı senet" kelimesi; kayıtsız ve şartsız belirli bir bedeli ödemek vaadi; vade; ödeme yeri; kime veya kimin emrine ödenecekse onun adı; düzenlenme tarihi ve yeri; düzenleyenin imzası.
Burada ilginç bir ayrıntı var: vade zorunlu unsur olmakla birlikte yokluğu senedi geçersiz kılmaz. Kanunun ifadesiyle "vadesi gösterilmemiş olan bono, görüldüğünde ödenmesi şart olan bir bono sayılır."
Bonoda kullanılabilecek vade türleri de sınırlıdır: görüldüğünde; görüldükten belirli bir süre sonra; düzenlenme gününden belirli bir süre sonra; veya belirli bir günde. Vadesi başka şekilde yazılan ya da birbirini izleyen çeşitli vadeleri gösteren senetler batıldır.
Çekin zorunlu unsurları
Madde 780 hükmüne göre çek şunları içerir: senet metninde "çek" kelimesi; kayıtsız ve şartsız belirli bir bedelin ödenmesi için havale; ödeyecek kişinin, yani muhatabın ticaret unvanı; ödeme yeri; düzenlenme tarihi ve yeri; düzenleyenin imzası; banka tarafından verilen seri numarası; ve karekod.
Listeyi bononun listesiyle karşılaştırın: çekte "vade" hiç geçmez. Ayrıca çek bir havaledir ve muhatap bir bankadır; bono ise düzenleyenin kendi ödeme vaadidir.
Buradan çıkan "çek bir ödeme aracı, bono bir kredi aracıdır" nitelemesi yaygındır. Dürüst olmak gerekir: bu niteleme doktrinel olup kanunda bu sözcüklerle yazmaz; dayanağı yukarıdaki unsur farkıdır.
Önemli: ileri tarihli çek 2028'e kadar korunuyor
Madde 795'in ikinci fıkrası, düzenlenme günü olarak gösterilen günden önce ödenmek için ibraz olunan çekin ibraz günü ödeneceğini söyler. Uygulamada bu hükmün karşılığı yok — çünkü Çek Kanunu'nun geçici bir maddesi bunun uygulanmasını askıya almıştır.
İlgili hüküm şöyle: "31/12/2028 tarihine kadar, üzerinde yazılı düzenleme tarihinden önce çekin ödenmek için muhatap bankaya ibrazı geçersizdir."
Bu tarih birkaç kez uzatıldı: 2020'de 2021'e, 2021'de 2023'e, 2023'te 2025'e ve son olarak Aralık 2025'te yayımlanan bir kanunla 31 Aralık 2028'e. Aynı düzenleme, bu tarihi bir yıla kadar uzatma yetkisini Bakanlığa veriyor.
Pratik sonuç: 17 Kasım 2026 itibarıyla "ileri tarihli çek" uygulaması kanunen korunmaktadır ve çeki üzerindeki tarihten önce bankaya ibraz etmek geçersizdir. Madde 795'in "görüldüğünde ödenir" cümlesini bu kayıt olmadan aktarmak okuru yanıltır.
İbraz süreleri
Madde 796 hükmüne göre:
- Düzenlendiği yerde ödenecek çek: on gün.
- Düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecek çek: bir ay.
- Ödeneceği ülkeden başka bir ülkede düzenlenen çek, düzenlenme ve ödeme yeri aynı kıtada ise bir ay, ayrı kıtalarda ise üç ay.
Süreler, çekte yazılı olan düzenlenme tarihinin ertesi günü başlar.
Zamanaşımı
Çekte (madde 814): hamilin cirantalara, düzenleyene ve diğer çek borçlularına karşı başvurma hakları ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar; çek borçlularından birinin diğerine karşı başvurma hakları da üç yıldır. Bu süre eskiden altı aydı, 2012'de üç yıla çıkarıldı.
Bonoda ise kanun poliçeye ilişkin hükümlere atıf yapar: kabul edene karşı istemler vadeden itibaren üç yıl; hamilin cirantalarla düzenleyene karşı istemleri protesto tarihinden ya da "gidersiz iade olunacaktır" kaydı varsa vadeden itibaren bir yıl; bir cirantanın diğer cirantalarla düzenleyen aleyhine istemleri altı ay.
Karşılıksız çekin yaptırımı
Bu, iki belge arasındaki en ağır sonuç farkıdır. 5941 sayılı Çek Kanunu'nun madde 5 hükmüne göre, kanunî ibraz süresi içinde ibrazında "karşılıksızdır" işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi hakkında, hamilin şikâyeti üzerine ve her bir çekle ilgili olarak bin beş yüz güne kadar adlî para cezasına hükmolunur. Mahkeme ayrıca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına hükmeder.
Yaptırımın niteliğine dair bilinmesi gerekenler:
- Suç şikâyete bağlıdır ve davalar icra mahkemesinde görülür.
- Ön ödeme, uzlaşma ve hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına ilişkin hükümler uygulanmaz.
- Adlî para cezası ödenmezse, kamuya yararlı işte çalıştırma kararı verilmeksizin doğrudan hapis cezasına çevrilir.
- Maddenin bir fıkrası mülgadır; ayrıca ilk fıkradaki faiz ile takip ve yargılama giderine ilişkin ibare Anayasa Mahkemesi'nin 26 Temmuz 2017 tarihli kararıyla iptal edilmiştir.
Bir çıkış yolu da var: kanunun etkin pişmanlık maddesine göre karşılıksız kalan çek bedelini ticari işlerde temerrüt faiziyle birlikte tamamen ödeyen kişi hakkında, yargılama aşamasında davanın düşmesine, kesinleşmeden sonra hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına karar verilir. Şikâyetten vazgeçmede de aynı sonuç doğar. Cezanın tamamen infazından üç yıl ve her hâlde yasağın konulduğu tarihten on yıl sonra yasağın kaldırılması istenebilir.
Bir ayrıntı daha: çek hesabı ve çek defteri kullanımı tacir sıfatıyla da ilişkilidir. Tacir ile esnaf arasındaki ayrımın hangi ölçüte dayandığı esnaf ile tacir arasındaki fark sayfasındadır.
Bankanın her çek yaprağı için kanunen ödemekle yükümlü olduğu bir asgarî tutar da vardır; bu tutar fiyat endekslerindeki yıllık değişmeler göz önünde tutularak Merkez Bankası tarafından her yıl ocak ayında belirlenir ve Resmî Gazete'de yayımlanır. Tutar bu sayfada yazılmamıştır.
Borcun tahsil yolları için icra takibi nasıl işler, ödeme güçlüğü hâlindeki hukukî yollar için iflas ve konkordato farkı sayfalarına bakabilirsiniz. Çekte geçen seri numarası ve karekodun bağlı olduğu sicil altyapısı için ticaret sicili nedir sayfasına bakabilirsiniz.
Bu Sayfada Ne Yok?
- Para tutarı yok: adlî para cezası tabanı, bankanın ödemekle yükümlü olduğu asgarî tutar, faiz oranı ve harçlar yazılmamıştır.
- Hukuki tavsiye yok. Sayfa yürürlükteki hükmün ne dediğini aktarır.
- "Kanun çeki ödeme aracı sayar" ifadesi yok. Bu niteleme doktrinel olup kanunda bu sözcüklerle yazmaz; dayanağı unsur farkıdır.
- Senet ve çek örneği, form ya da doldurma rehberi yok.
- Banka adı, ürün ve komisyon bilgisi yok.
- Yatırım tavsiyesi yok.
- Somut bir uyuşmazlığa dair değerlendirme yok.
- Madde 795'in ikinci fıkrası bugünün kuralı olarak sunulmamıştır. Uygulaması 31 Aralık 2028'e kadar askıdadır ve bu metinde belirtilmiştir.
Sık Sorulan Sorular
Çek ile senet arasındaki temel fark ne?
Bonoda vade zorunlu bir unsurdur; çekte vade diye bir unsur hiç yoktur. Kanun "çek görüldüğünde ödenir" der ve aykırı kaydı yazılmamış sayar.
Çeke vade yazılırsa ne olur?
Kanunun ifadesiyle yazılmamış hükmündedir. Ancak aşağıdaki geçici hüküm nedeniyle uygulama farklıdır.
İleri tarihli çek geçerli mi?
Çek Kanunu'nun geçici maddesine göre 31 Aralık 2028'e kadar, üzerinde yazılı düzenleme tarihinden önce çekin bankaya ibrazı geçersizdir. Yani ileri tarihli çek uygulaması kanunen korunuyor.
Vadesi yazılmamış senet geçersiz mi?
Hayır. Kanun, vadesi gösterilmemiş bononun görüldüğünde ödenmesi şart olan bir bono sayılacağını söyler.
Çeki ne kadar sürede ibraz etmeliyim?
Düzenlendiği yerde ödenecekse on gün, başka bir yerde ödenecekse bir ay. Yurt dışında düzenlenen çeklerde aynı kıtada bir ay, ayrı kıtalarda üç ay. Süre düzenlenme tarihinin ertesi günü başlar.
Çekte zamanaşımı kaç yıl?
Üç yıl, ibraz süresinin bitiminden itibaren. Bu süre 2012'de altı aydan üç yıla çıkarılmıştır.
Karşılıksız çekin yaptırımı ne?
Adlî para cezası ve çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı. Suç şikâyete bağlıdır; davalar icra mahkemesinde görülür. Ön ödeme, uzlaşma ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması uygulanmaz.
Borcu ödersem ceza kalkar mı?
Kanunun etkin pişmanlık maddesine göre karşılıksız kalan bedeli temerrüt faiziyle tamamen ödeyen kişi hakkında yargılama aşamasında davanın düşmesine, kesinleşmeden sonra hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına karar verilir.
Kaynak: Bononun ve çekin zorunlu unsurları, vade türleri, "çek görüldüğünde ödenir" hükmü, ibraz süreleri ve zamanaşımı süreleri 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun madde 703, 749, 776, 777, 778, 780, 781, 795, 796 ve 814 metinlerindendir (mevzuat.gov.tr); çek zamanaşımının 2012'de üç yıla çıkarıldığı aynı metindeki değişiklik şerhinden görülmüştür. İleri tarihli çekin erken ibrazının geçersizliği ve 31 Aralık 2028 tarihi 5941 sayılı Çek Kanunu'nun geçici 3. maddesindendir; son uzatmayı yapan hükmün Resmî Gazete nüshası ayrıca doğrulanmıştır (Resmî Gazete 19 Aralık 2025; resmigazete.gov.tr). Karşılıksız çekin yaptırımı, şikâyete bağlılık, uygulanmayan kurumlar, etkin pişmanlık ve bankanın asgarî ödeme yükümlülüğünün her yıl ocak ayında belirlenmesi aynı Kanunun madde 3, 5 ve 6 metinlerindendir (Resmî Gazete 20 Aralık 2009, sayı 27438); madde 5'in bir fıkrasının mülga olduğu ve ilk fıkradaki bir ibarenin Anayasa Mahkemesi'nin 26 Temmuz 2017 tarihli kararıyla iptal edildiği metindeki şerhlerden görülmüştür. Hiçbir para tutarı yazılmamıştır. Son kontrol 17 Kasım 2026.






Yorumlar (0)
Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yapın.