Sedimantasyon Nedir, Neden Yükselir?

Sedimantasyon, alyuvarların bir tüpte belirli sürede ne kadar çöktüğünü ölçen kan testidir. Tam adı eritrosit sedimentasyon hızı, kısaltması ESR'dir.

Türk Dil Kurumu sözlüğündeki karşılığı da bu testi tarif eder: "Pıhtılaşması önlenmiş kanda, alyuvarların dibe çökme hızının ölçülmesiyle yapılan bir tür kan muayenesi."

Bu sayfa teşhis koymaz, ilaç ve doz bilgisi vermez. Sonucun değerlendirilmesi ve tanı hekime aittir.

Künye

• Tam adı: Eritrosit sedimentasyon hızı
• Kısaltma: ESR (sedim)
• Birim: mm/saat
• Yaygın yöntem: Westergren
• Niteliği: Non-spesifik test
• Birlikte istenen: CRP

Test Neyi Ölçüyor?

NIH bünyesindeki MedlinePlus mekanizmayı şöyle açıklıyor: enflamasyon alyuvarların kümeler hâlinde birbirine yapışmasına yol açar; bu kümeler tek tek hücrelerden ağır olduğu için daha hızlı çöker.

Ölçüm, kanın ince uzun bir tüpte bir saat boyunca ne kadar çöktüğünün milimetre cinsinden okunmasıdır. Sonuç bu yüzden mm/saat olarak verilir.

Referans Aralığı: Üç Kurum, Üç Farklı Tablo

Bu testte aralıklar belirgin biçimde ayrışıyor. Üç kaynağın verdikleri:

Fark bariz: Ege Üniversitesi yaş ve cinsiyete göre altı kademe verirken Erciyes Üniversitesi tek bir aralık kullanıyor.

Gazi Üniversitesi hastanesi ise sayısal aralık yayımlamıyor ve şu notu düşüyor: "Testler için belirtilen referans aralıkları uluslararası standartlara uygun standart aralıklarıdır. Yaş ve cinsiyete göre ayrımı yapılmış olarak, sonuç raporlarında gösterilmektedir."

MedlinePlus'ın genel uyarısı burada da geçerli: "Normal değer aralıkları laboratuvarlar arasında hafifçe değişebilir." Sonucunuzu kendi laboratuvarınızın rapor ettiği aralığa göre okumanız gerekir.

Yaşla Birlikte Artıyor

Hem Ege Üniversitesi tablosu hem MedlinePlus, yaş kademeleri yükseldikçe üst sınırı yükseltiyor. Yani ileri yaşta daha yüksek bir değer, aynı kurumun kendi tablosunda normal sınırlar içinde kalabiliyor.

Cinsiyet farkı da iki tabloda ortak: kadınlar için verilen üst sınır erkeklerinkinden yüksek.

En Önemli Nokta: Bu Test Tek Başına Tanı Koydurmaz

MedlinePlus bunu iki ayrı yerde açıkça söylüyor:

• "Belirli bir bozukluğu teşhis etmek için kullanılmaz."
• "Anormal bir ESR tanıya yardımcı olabilir, ancak belirli bir durumunuz olduğunu kanıtlamaz. Neredeyse her zaman başka testler de gerekir."

Aynı kaynak tersini de belirtiyor: enflamasyona yol açan bir durumun bulunup ESR'nin normal çıkması mümkündür.

Erciyes Üniversitesi rehberi testin kullanım alanını "enflamatuar hastalıklar, akut ve kronik enfeksiyonlar, maligniteler, romatoid ve otoimmün hastalıkların tanı ve takibinde" olarak tanımlıyor - yani takip amaçlı kullanım öne çıkıyor.

Yüksek ve Düşük Çıkma Durumları

MedlinePlus'ın ilişkilendirdiği durumlar (teşhis değil, ilişki listesi):

• Yüksek ESR: anemi, böbrek hastalığı, gebelik, tiroit hastalığı; otoimmün hastalıklar; çeşitli enfeksiyonlar; bazı kanserler. Çok yüksek düzeylerle ilişkilendirilen ayrı bir grup da var.
• Düşük ESR: konjestif kalp yetmezliği, hiperviskozite, düşük plazma proteini (karaciğer veya böbrek hastalığı), polisitemi, orak hücreli anemi.

Aynı kaynak sonucu etkileyebilecek etkenleri de sayıyor: gebelik, âdet dönemi, yaş ve obezite.

CRP ile Birlikte

MedlinePlus: "Daha fazla bilgi sağlamak için ESR ile birlikte yaygın olarak bir CRP testi yapılır."

CRP, karaciğerin enflamasyona yanıt olarak ürettiği bir proteindir ve düzeyi vücuttaki enflamasyon miktarına göre yükselip düşer. İki test birbirinin yerine geçmez; birlikte değerlendirilir.

Numune: Tüp Tipi Kurumdan Kuruma Değişiyor

Bu ayrıntı laboratuvara göre farklılaşıyor:

• Ege Üniversitesi: Tam kan, sodyum sitratlı siyah kapaklı tüp. "Örnek alındıktan sonra bir saat içinde laboratuvara ulaştırılmalıdır." Ret kriteri: pıhtılı örnek.
• Erciyes Üniversitesi: EDTA'lı mor kapaklı tüp, 2 mL tam kan. Stabilite: 20-25 derecede 6 saat, 2-8 derecede 24 saat. Ret nedenleri: pıhtı, uygun olmayan kan-antikoagülan oranı.
• Gazi Üniversitesi: Sitratlı siyah kapaklı tüp. "Kanın tüp üzerindeki işaretli çizgiye kadar doldurulmasına özellikle dikkat edilmelidir."

Üç kurumda da ortak olan iki şey var: pıhtılı örnek reddedilir ve tüpün doğru oranda doldurulması önemlidir.

Bu Sayfada Ne Yok?

• Teşhis yok. Hiçbir sonuç bir hastalık adıyla eşleştirilmemiştir; tanı hekime aittir.
• İlaç adı ve doz yok. Tedavi bu sayfanın konusu dışındadır.
• Tek bir "normal değer" yok. Aralık laboratuvara göre değiştiği için her değer kurum adıyla verilmiştir.
• Westergren ile Wintrobe yöntemi arasındaki fark yok. Taranan kurumsal rehberlerin hiçbirinde Wintrobe yöntemi geçmiyor.
• CRP ile hız karşılaştırması yok. Hangisinin daha hızlı yükselip düştüğüne dair kurumsal bir karşılaştırma bulunamadı.
• Gebeliğe özgü sayısal aralık yok. Gebeliğin ESR'yi etkilediği belirtiliyor ancak gebelik için ayrı aralık doğrulanamadı.
• Tüpün dik durması ve oda sıcaklığının etkisi yok. Bu etkiler incelenen rehberlerde interferans başlığı altında yazılı değil.
• Sonucu düşürme veya yükseltme önerisi yok. Bu sitede yazılmaz.

Sık Sorulan Sorular

Sedimantasyon nedir?

Alyuvarların bir tüpte belirli sürede ne kadar çöktüğünü ölçen kan testidir. Tam adı eritrosit sedimentasyon hızı, kısaltması ESR. Sonuç mm/saat olarak verilir.

Sedimantasyon kaç olmalı?

Tek bir sayı yok. Ege Üniversitesi yaş ve cinsiyete göre altı kademeli tablo veriyor; Erciyes Üniversitesi 3-20 mm/saat tek aralık kullanıyor; MedlinePlus yaş ve cinsiyete göre dört kademe veriyor. Sonucunuzu kendi laboratuvarınızın aralığına göre okumanız gerekir.

Sedimantasyon yüksekse hasta mıyım?

Bu test tek başına tanı koydurmaz. MedlinePlus'ın ifadesiyle "belirli bir bozukluğu teşhis etmek için kullanılmaz" ve anormal bir sonuç "belirli bir durumunuz olduğunu kanıtlamaz". Değerlendirme hekime aittir.

Normal çıkarsa sorun yok mu demektir?

Mutlaka değil. Aynı kaynak, enflamasyona yol açan bir durumun bulunup ESR'nin normal çıkmasının mümkün olduğunu belirtiyor.

Yaşla birlikte artar mı?

Hem Ege Üniversitesi tablosu hem MedlinePlus, yaş kademeleri yükseldikçe üst sınırı yükseltiyor. Yani ileri yaşta daha yüksek bir değer aynı tabloda normal sınırlar içinde kalabilir.

CRP ile farkı ne?

İkisi farklı şeyleri ölçer: sedimantasyon alyuvarların çökme hızını, CRP ise karaciğerin enflamasyona yanıt olarak ürettiği proteinin düzeyini. MedlinePlus ikisinin yaygın olarak birlikte istendiğini belirtiyor.

Hangi tüple alınır?

Kurumdan kuruma değişiyor: Ege ve Gazi üniversiteleri sitratlı siyah kapaklı tüp, Erciyes Üniversitesi EDTA'lı mor kapaklı tüp kullanıyor. Üçünde de pıhtılı örnek reddediliyor.

Numune ne kadar sürede çalışılmalı?

Ege Üniversitesi bir saat içinde laboratuvara ulaştırılmasını istiyor. Erciyes Üniversitesi stabiliteyi 20-25 derecede 6 saat, 2-8 derecede 24 saat olarak veriyor.

Kaynak: Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Klinik Biyokimya test rehberi, Erciyes Üniversitesi Merkez Laboratuvarı Tıbbi Biyokimya ve Hematoloji test rehberleri, Gazi Üniversitesi Hematoloji Laboratuvarı test rehberi (referans aralıkları, yöntem, numune ve tüp bilgileri, ret kriterleri); NIH / MedlinePlus (test mekanizması, referans aralıkları, yüksek ve düşük ESR ile ilişkilendirilen durumlar, testin non-spesifik olduğu, CRP ile birlikte istenmesi); Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük (sedimantasyon tanımı). Teşhis, ilaç, doz ve sonucu değiştirme önerisi içermez; tanı hekime aittir.