Fiilimsiler: İsim-Fiil, Sıfat-Fiil ve Zarf-Fiil Ekleri

Fiilimsi eklerinin tam bir listesi yoktur ve bu, konunun en çok şaşırtan yanıdır. TDK, ad-fiil için üç, sıfat-fiil için yedi ek sayıyor; zarf-fiil listesini ise "vb." ile açıkça açık bırakıyor. MEB Türkçe Dersi Öğretim Programı ise hiç ek listesi vermiyor ve kazanımın açıklamasında "Ekler ezberletilmez." diyor.

TDK'nın tanımındaki bir kelime de kritiktir: fiilimsiler "geçici" isim, sıfat veya zarftır. "Dolmuş" ve "yakacak" gibi kalıcı isim olmuş sözcüklerin artık fiilimsi sayılmamasının dayanağı bu kelimedir.

Künye

Konu	Fiilimsiler (eylemsiler)
Ders	Türkçe / Türk dili ses ve şekil bilgisi
TDK üst terim	Fiilimsi (eylemsi eş anlamlıdır)
TDK alt terim	Ad-fiil (isim-fiil bu maddeye gönderme yapar)
Diğer adları	Sıfat-fiil için ortaç ve partisip; zarf-fiil için ulaç, bağ-fiil ve gerundium
MEB kazanımı	T.8.3.9, 8. sınıf: "Fiilimsilerin cümledeki işlevlerini kavrar."
MEB açıklaması	"Fiilimsilerin türleri fark ettirilir. Ekler ezberletilmez."
Kesin olan	Fiilimsiler kip ve şahıs eki almaz

TDK'nın tanımları

• Fiilimsi: "Olumlu veya olumsuz fiillere belirli ekler getirilerek yapılan, geçici isim, sıfat, zarf olarak kullanılan ad-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiilin genel adı; eylemsi."
• Ad-fiil: "Fiilden -mak, -ma veya -ış ekleriyle yapılan geçici ad; ad-eylem, eylemlik, isim-fiil, mastar." TDK'nın örnekleri: al-mak, üşü-mek; gör-me, bul-ma; sat-ış, uç-uş.
• Sıfat-fiil: "Fiilden -acak, -an, -ası, -dık, -maz, -mış, -r ekleriyle yapılan, sıfat olarak kullanılıp zaman kavramı taşıyan ve -ma- ekiyle olumsuz biçimi yapılabilen kelime; ortaç, partisip." Örnekleri: yak-acak (odun), oku-y-an (öğrenci), geliş-me-miş (ülke).
• Zarf-fiil: "Fiilden -a, -arak, -dıkça, -ınca, -ıp, -madan vb. eklerle yapılan, zarf olarak kullanılan kelime; ulaç, bağ-fiil, sıla sigası." Örnekleri: Koşarak geldi. Düşünmeden söyledi. Siz gelmeyince gittik.

Terim notu: TDK üst terimde "fiilimsi"yi madde başı yapıyor ve "eylemsi"yi eş anlamlı veriyor; alt terimde ise "ad-fiil"i madde başı yapıyor, "isim-fiil" bu maddeye gönderme yapıyor. MEB programı ve okul materyalleri ise "fiilimsi" ve "isim-fiil" çiftini kullanıyor. Bir akademik makale bu terim çokluğunu doğrudan bir sorun olarak ele alıyor ve MEB ile üniversitelerin ortak terimde uzlaşmasını öneriyor.

Ek listeleri: hangi kaynak neyi sayıyor?

Tür	TDK	Bir MEB okul materyali	Bir üniversite ders notu
İsim-fiil / ad-fiil	-mak, -ma, -ış	-ma, -ış, -mak	-ma/-me, -mak/-mek, -ış/-iş
Sıfat-fiil	-acak, -an, -ası, -dık, -maz, -mış, -r	-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş	-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş
Zarf-fiil	-a, -arak, -dıkça, -ınca, -ıp, -madan vb.	-ken, -alı, -madan, -ince, -ip, -arak, -dıkça, -e...-e, -r...-maz, -casına, -meksizin, -dığında	-a/-e, -ı/-i/-u/-ü, -ıp/-ip, -alı/-eli, -ken, -arak, -ınca, -madan, -dıkça

Üç kaynağın hiçbiri aynı zarf-fiil listesini vermiyor ve TDK kendi listesini kapalı saymıyor. Bir ayrıntı daha: TDK sıfat-fiil ekini "-r" biçiminde yazıyor, diğer iki kaynak aynı eki "-ar" olarak gösteriyor. TDK'ya atıf verilen yerlerde bu yazım korunmalıdır.

Fiilimsi mi fiil mi? Ayırt etme yöntemi

Bir MEB okulunun yayımladığı ders materyalinin verdiği pratik ölçüt şudur: sözcüğe -ma/-me getirilerek olumsuz yapılabiliyorsa fiil anlamı sürüyordur, sözcük fiilimsidir; olumsuz yapılamıyorsa sözcük isimleşmiştir. Aynı materyalin örnekleri:

• Sıfat-fiil ile fiil: "Tutmaz dizlerim birden düzeldi" cümlesinde "tutmaz" sıfat-fiildir; "Dedemin dizleri tutmaz" cümlesinde ise yüklemdir, yani fiildir.
• İsim-fiil ile olumsuzluk eki: "Ortalığı toplama işini ona verdiler" cümlesinde "toplama" isim-fiildir; "Masayı sen toplama" cümlesinde ise olumsuz fiildir. İki cümlede aynı ek, iki ayrı iş yapıyor.
• Sıfat-fiilin adlaşması: "Sınavı kazanan öğrencilere ödül verildi" cümlesinde "kazanan" sıfat-fiildir; "Sınavı kazananlara ödül verildi" cümlesinde ise adlaşmış sıfat-fiildir.
• Sıfat ile sıfat-fiil: "Kırık" sıfat-fiil değildir; sıfat-fiil olan biçim "kırılmış"tır.

Kalıcı isim olmuş fiilimsiler

Aynı MEB okul materyali "yakacak" ve "dolmuş" gibi sözcüklerin artık fiilimsi sayılmadığını belirtiyor; bu sözcükler kalıcı isim olmuştur. TDK sözlüğü de bunu dolaylı olarak doğruluyor, çünkü bu sözcükleri isim olarak madde başı yapıyor:

Sözcük	TDK sözlüğündeki durumu
dolmuş	İsim: "Yolcu taşımaya yarayan kayık, motor, otomobil, minibüs vb. küçük taşıt"
yakacak	İsim: "Odun, kömür gibi ısı sağlamak amacıyla yakılan madde; mahrukat"
dondurma	Aynı maddede hem "dondurmak işi" hem "şekerli sütün dondurulmasıyla hazırlanan soğuk yiyecek"
çakmak	Aynı maddede hem fiil hem "gaz veya benzinle dolu tutuşturma aleti"

Bir akademik makale buna farklı bir açıdan bakıyor: sıfat-fiil ekleri hem geçici hem kalıcı isim yapar, yani biçim olarak ek aynı ektir; öğrencinin bunları "farklı ekler" sanması bir öğrenim zorluğudur. Dolayısıyla iki bakış birbirini tamamlıyor: işlev olarak sözcük artık fiilimsi değildir, biçim olarak ek aynı ektir.

Çekim eki alır mı? Tartışmalı bir nokta

Kaynakların kesin olarak birleştiği tek nokta şudur: fiilimsiler kip ve şahıs eki almaz. Bunun ötesi tartışmalıdır ve bu sayfada kesin bir hüküm verilmemiştir:

• Bir akademik makale "fiillere has olan zaman ve şahıs ekleri fiilimsilerden sonra kullanılamaz" diyor.
• Aynı makale, bir dil bilgini olan Banguoğlu'nun isim-fiillerin iyelik eki alabildiğini kaydettiğini aktarıyor.
• Aynı makale, bir başka dil bilgini olan Eker'e göre fiilimsilerin çekim eki işlevinde de kullanılabildiğini belirtiyor.
• Makale ayrıca fiilimsi eklerinin yapım mı çekim eki mi olduğu konusunda fikir birliği bulunmadığını açıkça yazıyor.

Bir MEB okul materyali ise tek bir formül veriyor: fiilimsiler kip ve şahıs eki alamaz, yalnızca -ma/-me ve -maz/-mez olumsuzluk ekini alabilir.

Sözcüklerin türleri için sözcük türleri nelerdir, fiilin çekimi için fiil çekimleri, kip ve zaman, cümle çözümlemesi için cümlenin ögeleri ve eklerle ilgili ses değişmeleri için ses olayları sayfalarına bakabilirsiniz.

Bu Sayfada Ne Yok?

• Zarf-fiil eklerinin tam ve kapalı listesi yok. TDK listesini "vb." ile açık bırakıyor; üç kaynak aynı listeyi vermiyor.
• "-asıya" eki yok. Okunan hiçbir uygun kaynakta bulunamadı; TDK'da doğrulanamadı.
• "-maksızın", "-alı/-eli", "-casına", "-ken", "-dığında", "-e...-e", "-r...-maz" eklerinin TDK onayı yok. Bunlar ders materyallerinde geçiyor ama TDK'nın zarf-fiil listesinde yer almıyor.
• MEB'e atfedilen bir ek listesi yok. MEB resmî programı liste vermiyor ve "Ekler ezberletilmez." diyor.
• Fiilimsili cümlenin basit mi birleşik mi olduğuna dair kesin hüküm yok. Bir akademik makale MEB'in kendi ders kitapları arasında bile tutarsızlık bulunduğunu, dilcilerin de bölünmüş olduğunu aktarıyor.
• TDK'nın fiilimsiler için bir kural sayfası yok. Kurumun Yazım Kuralları bölümü yalnızca imlâ kurallarını kapsar; fiilimsiler yalnızca sözlük madde tanımlarından doğrulanabiliyor.
• "Adlaşmış sıfat-fiil" terimi TDK'da yok. Sözlükte madde olarak bulunamadı; terim yalnızca ders materyalinde geçiyor.
• Eski Anadolu Türkçesi ek listesi yok. Bir üniversite materyalindeki -dAçI, -IcAgAz, -UbAn gibi ekler bugün işlek olmadığı için çağdaş liste olarak yazılmamıştır.
• "Çekimsiz fiil" terimi TDK'da yok. Sözlükte madde olarak bulunamadı.

Sık Sorulan Sorular

Fiilimsi nedir?

TDK'nın tanımıyla "olumlu veya olumsuz fiillere belirli ekler getirilerek yapılan, geçici isim, sıfat, zarf olarak kullanılan ad-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiilin genel adı". Tanımdaki "geçici" kelimesi önemlidir.

Fiilimsi mi eylemsi mi doğru?

İkisi de. TDK "fiilimsi"yi madde başı yapıyor, "eylemsi"yi eş anlamlı olarak veriyor. MEB Türkçe Öğretim Programı ise yalnızca "fiilimsi" terimini kullanıyor.

Sıfat-fiil ekleri nelerdir?

TDK yedi ek sayıyor: -acak, -an, -ası, -dık, -maz, -mış, -r. Ders materyalleri aynı ekleri "-ar" gibi farklı yazımlarla gösteriyor.

İsim-fiil eki ile olumsuzluk eki nasıl ayırt edilir?

Cümledeki göreve bakılır. "Ortalığı toplama işini ona verdiler" cümlesinde "toplama" bir iş adıdır, yani isim-fiildir. "Masayı sen toplama" cümlesinde ise yüklemdir ve ek olumsuzluk ekidir.

Dolmuş ve yakacak fiilimsi midir?

Bir MEB okul materyaline göre değildir; bunlar kalıcı isim olmuştur. TDK sözlüğü de bu sözcükleri isim olarak madde başı yapıyor. Bir akademik kaynak ise ekin biçim olarak aynı ek olduğunu belirtiyor.

Fiilimsiler çekim eki alır mı?

Kip ve şahıs eki almaz; bu konuda kaynaklar birleşiyor. Ötesi tartışmalıdır: bir dil bilgini isim-fiillerin iyelik eki alabildiğini, başka biri fiilimsilerin çekim eki işlevinde kullanılabildiğini belirtiyor ve akademik literatürde eklerin yapım mı çekim eki mi olduğu konusunda fikir birliği yoktur.

MEB fiilimsileri hangi sınıfta öğretiyor?

8. sınıfta, tek bir kazanımla: "T.8.3.9. Fiilimsilerin cümledeki işlevlerini kavrar." Kazanımın açıklaması "Fiilimsilerin türleri fark ettirilir. Ekler ezberletilmez." biçimindedir.

Kaynak ve kapsam: Fiilimsi, eylemsi, ad-fiil, isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil, ortaç, partisip, ulaç, bağ-fiil, gerundium ve mastar tanımları ile bu maddelerin ek listeleri ve örnekleri TDK Güncel Türkçe Sözlük maddelerinden birebir alınmıştır; dolmuş, yakacak, dondurma ve çakmak maddelerinin isim tanımları da aynı sözlüktendir. T.8.3.9 kazanımı ve "Ekler ezberletilmez." açıklaması MEB Türkçe Dersi Öğretim Programı (İlkokul ve Ortaokul 1-8. Sınıflar, Ankara 2019) belgesinden gelir. Fiilimsilerin kip ve şahıs eki almaması, -ma/-me ile ayırt etme yöntemi, tutmaz, toplama, kazanan ve kırık örnekleri ile kalıcı isim açıklaması bir MEB okulunun yayımladığı fiilimsiler ders sunumundandır; bu belge Bakanlığın resmî yayını değildir, bir okul materyalidir. Terim çokluğunun bir sorun olarak ele alınması, Banguoğlu ve Eker'in çekim eki konusundaki farklı görüşleri, eklerin yapım mı çekim eki mi olduğu konusunda fikir birliği bulunmaması, sıfat-fiil eklerinin hem geçici hem kalıcı isim yapması ve fiilimsili cümlenin basit mi birleşik mi olduğu tartışması İpek ve Özcan'ın 2025 tarihli Littera Turca makalesinden aktarılmıştır. Üniversite ders notu ek listeleri Çankırı Karatekin Üniversitesi şekil bilgisi ders notundan alınmıştır. Zarf-fiil eklerinin tam listesi TDK tarafından "vb." ile açık bırakıldığı ve üç kaynak aynı listeyi vermediği için kapalı bir liste yazılmamıştır. "-asıya" eki okunan hiçbir kaynakta bulunamadığından yazılmamıştır. Eski Anadolu Türkçesine ait ek listesi, bugün işlek olmadığı için çağdaş liste olarak kullanılmamıştır.