Büyük harf kurallarında en çok hata yapılan yer akrabalık adlarıdır. TDK'nın kuralı nettir: akrabalık bildiren kelimeler küçük harfle başlar; TDK'nın verdiği örnekler "Tülay ablama gittim." ve "Ayşe teyzemin keki çok güzel."dir. Aynı kelimeler lakap veya unvan olarak kullanıldığında büyük harfle yazılır: Baba Gündüz, Dayı Kemal, Nene Hatun, Gül Baba.
İkinci sık hata ay ve gün adlarındadır. Belirli bir tarih bildiriyorsa büyük, bildirmiyorsa küçük harfle başlar. TDK'nın örnekleriyle: "29 Mayıs 1453 Salı günü" büyük yazılır; ama "Okullar genellikle eylülün ikinci haftasında öğretime başlar." ve "Yürütme Kurulu toplantılarını perşembe günleri yaparız." cümlelerinde küçük yazılır.
Künye
| Konu | Büyük harflerin kullanıldığı yerler |
|---|---|
| Kural otoritesi | Türk Dil Kurumu, Yazım Kuralları |
| Ana başlıklar | Cümle başı, dize başı, özel adlar, ay ve gün adları, levhalar, başlıklar, resim altı açıklamalar |
| Özel adlar alt maddesi | 26 alt madde |
| MEB konumu | Sınıf düzeyine göre aşamalı öğretim; tam liste vermiyor |
| MEB kazanımları | T.1.4.8, T.2.4.8, T.3.4.7, T.4.4.10, T.5.4.5 |
| Not | TDK kendi metninde "ünvan" yazımını kullanır |
Cümle ve dize başı
Cümleler büyük harfle başlar. Bunun dört ayrıntısı vardır:
- Tırnak veya yay ayraç içindeki cümleler büyük harfle başlar ve sonlarına uygun noktalama işareti konur.
- İki noktadan sonra gelen cümleler büyük harfle başlar. TDK'nın örneği: "Menfaat sandalyeye benzer: Başında taşırsan seni küçültür, ayağının altına alırsan yükseltir."
- İki çizgi arasındaki açıklama cümleleri büyük harfle başlamaz. Bu bir uyarı maddesidir.
- Rakamla başlayan cümlelerde rakamdan sonra gelen kelime özel ad değilse büyük harfle başlamaz: "2007 yılında Türk Dil Kurumunun 75. yılını kutladık."
İki noktadan sonra cümle ve özel ad niteliğinde olmayan örnekler sıralandığında da bunlar büyük harfle başlamaz. Dizeler ise büyük harfle başlar.
Özel adlar: TDK'nın 26 maddesi
| Madde | Kural | TDK örneği |
|---|---|---|
| Kişi adı ve soyadı | Büyük harfle başlar, takma adlar da dahil | Mustafa Kemal Atatürk; Muhibbi, Kirpi |
| Unvan, saygı sözü, rütbe, lakap | Kişi adından önce ve sonra gelenler büyük | Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk; Mareşal Fevzi Çakmak; Mimar Sinan |
| Akrabalık adı (lakap olarak) | Büyük harfle başlar | Baba Gündüz, Nene Hatun, Gül Baba |
| Akrabalık adı (normal kullanım) | Küçük harfle başlar | Tülay ablama gittim. |
| Özel ad yerine kullanılan makam sözü | Büyük harfle başlar | Heyeti Vali dün kabul etti. |
| Saygı sözünden sonraki makam sözü | Büyük harfle başlar | Sayın Bakan, Sayın Rektör |
| Mektup ve resmî yazışmada hitap | Büyük harfle başlar | Sevgili Kardeşim, Değerli Dinleyiciler |
| Hayvanlara verilen adlar | Büyük harfle başlar | Boncuk, Fındık, Minnoş, Pamuk |
| Millet, boy, oymak adları | Büyük harfle başlar | Alman, Japon, Türk; Oğuz, Özbek, Tatar |
| Dil ve lehçe adları | Büyük harfle başlar | Türkçe, Almanca, Oğuzca, Kazakça |
| Devlet adları | Büyük harfle başlar | Türkiye Cumhuriyeti, Amerika Birleşik Devletleri |
| Din ve mezhep adları | Büyük harfle başlar (bu sayfada örnek verilmemiştir) | Örnek yazılmadı; gerekçe aşağıda |
| Gezegen ve yıldız adları | Büyük harfle başlar | Merkür, Neptün, Satürn, Halley |
| Dünya, güneş, ay | Gezegen anlamı dışında küçük | Biz dünyadan ayrı yaşarken dünya epey değişmiş. |
| Doğu ve batı (düşünce, politika) | Büyük harfle başlar | Batı medeniyeti, Doğu mistisizmi |
| Doğu ve batı (yön) | Küçük harfle başlar | Bursa'nın doğusu, Ankara'nın batısı |
| Yer adları | Büyük harfle başlar | Afrika, İç Anadolu, İstanbul, Kızılay |
| Yer adında tür bildiren ikinci isim | Büyük harfle başlar | Ağrı Dağı, Van Gölü, Fırat Nehri, Çanakkale Boğazı |
| Tamlama kuran şehir, il, ilçe, köy | Küçük harfle başlar | Konya ili, Etimesgut ilçesi, Taflan köyü |
| Mahalle, meydan, bulvar, cadde, sokak | Bu kelimeler de büyük | Zafer Meydanı, Nene Hatun Caddesi, İnkılap Sokağı |
| Saray, köşk, han, kale, köprü, kule, anıt | Bütün kelimeler büyük | Dolmabahçe Sarayı, Galata Köprüsü, Zafer Abidesi |
| Kısaltmalı söyleyiş | İlk harf büyük | Hisar'dan, Boğaz'dan, Köşk'e |
| Kurum, kuruluş, kurul adları | Her kelime büyük | Türkiye Büyük Millet Meclisi, Türk Dil Kurumu, Millî Kütüphane |
| Kanun, tüzük, yönetmelik, yönerge | Her kelime büyük | Medeni Kanun, Türk Bayrağı Tüzüğü |
| Asılları kastedilen kurum ve kanun sözleri | Büyük harfle başlar | ...Bu yıl ise Meclis, yeni döneme erken başlayacak. |
| Kitap, dergi, gazete, sanat eseri adları | Her kelime büyük | Nutuk, Safahat, Türk Dili, Resmî Gazete |
| Özel ada dahil olmayan tür sözü | Küçük harfle başlar | Milliyet gazetesi, Türk Dili dergisi |
| Bayram, anma ve kutlama günleri | Büyük harfle başlar | Cumhuriyet Bayramı, Anneler Günü, 14 Mart Tıp Bayramı |
| Kurultay, çalıştay, şölen adları | Her kelime büyük | VI. Uluslararası Türk Dili Kurultayı |
| Tarihî olay, çağ ve dönem adları | Büyük harfle başlar | Kurtuluş Savaşı, Lale Devri, İlk Çağ, Buzul Dönemi |
| Özel addan türetilen kelimeler | Büyük harfle başlar | Türklük, Türkleşmek, Avrupalı, Konyalı |
| Anlamı değişmiş özel adlar | Küçük harfle başlar | amper, jul, allahlık, donkişotluk |
| Para birimleri | Küçük harfle başlar | avro, dinar, dolar, lira, kuruş |
| Müzikte makam ve tür adları | Küçük harfle başlar | acemaşiran, bayati, türkü, varsağı |
| Yer, millet ve kişi adıyla kurulan birleşikler | Yalnızca özel ad büyük | Antep fıstığı, Hindistan cevizi, Van kedisi |
Bağlaç ve soru eki kuralı
Özel adlarda kelimelerin ilk harfleri büyük yazıldığında, ve, ile, ya, veya, yahut, ki, da, de sözleriyle mı, mi, mu, mü soru eki küçük harfle yazılır. TDK'nın örnekleri: Mai ve Siyah, Suç ve Ceza, Leyla ile Mecnun, Turfanda mı Turfa mı?, Diyorlar ki, Ben de Yazdım, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu. Özel adın tamamı büyük yazıldığında bunlar da büyük yazılır: DİL VE TARİH-COĞRAFYA FAKÜLTESİ.
Levha, başlık ve resim altı
- Levha ve tabela niteliğindeki yazılarda geçen kelimeler büyük harfle başlar: Giriş, Çıkış, Vezne, Otobüs Durağı, 3. Kat, 4. Sınıf.
- Başlıklarda: ana başlıktaki kelimelerin tamamı, alt başlıktaki kelimelerin ise yalnızca ilk harfleri büyük yazılır.
- Resim, çizelge ve tablo altı açıklamalar büyük harfle başlar. Açıklayıcı yazı cümle niteliğinde değilse sonuna nokta konmaz.
Kısaltmalarda büyük harf
TDK'nın Kısaltmalar sayfasına göre kuruluş, ülke, kitap, dergi ve yön adlarının kısaltmaları her kelimenin ilk harfinin büyük yazılmasıyla yapılır: TBMM, TDK, ABD; KB (Kutadgu Bilig); TD, TK, TDED; B, D, G, K; GB, GD, KB, KD. Dikkat: TDK aynı listede KB kısaltmasını hem Kutadgu Bilig hem kuzeybatı karşılığı olarak veriyor.
- Gelenekleşmiş T.C. ve T. dışında büyük harflerle yapılan kısaltmalarda nokta kullanılmaz.
- Ölçü birimlerinin uluslararası kısaltmaları küçük harfle yazılır: m, mm, cm, km, g, kg, l.
- Diğer kelimelerde: kısaltılan söz özel ad, unvan veya rütbe ise ilk harf büyük (Alm., Prof., Dr., Alb.); cins isim ise küçük (sf., haz., çev., fiz., kim.).
- Bazen yeni bir kelime oluşturma amacıyla son kelimeden birkaç harf alınır: BOTAŞ, İLESAM, TÖMER.
MEB bu kuralları nasıl öğretiyor?
MEB Türkçe Dersi Öğretim Programı, TDK'nın 26 maddelik listesini vermez; kuralları sınıf düzeyine göre aşamalı olarak öğretir:
| Sınıf | Kazanım | Hangi kurallar |
|---|---|---|
| 1. sınıf | T.1.4.8 | Cümle başı, özel isimler, başlıklar |
| 2. sınıf | T.2.4.8 | Adres yazımı, bayram isimleri, tarihler |
| 3. sınıf | T.3.4.7 | Kurum adlarının baş harfleri, dize başı, yer adları |
| 4. sınıf | T.4.4.10 | Kitap, dergi, gezegen ve yıldız adları; iki noktadan sonra |
| 5. sınıf | T.5.4.5 | Açıklamada yalnızca noktalama işaretleri sayılıyor |
Program ayrıca öğrencilerin yazım kılavuzundan yararlanmalarını öngörüyor; yani kural otoritesini TDK'ya bırakıyor.
Noktalama işaretleri için noktalama işaretleri kullanım kuralları, sık karıştırılan yazımlar için de, da ayrı mı yazılır, ki nasıl yazılır ve herkes mi herkez mi sayfalarına bakabilirsiniz.
Bu Sayfada Ne Yok?
- Din ve mezhep adı örneği yok. TDK'nın bu maddede verdiği örnek listesi bu sitenin yayın ilkeleri gereği aktarılmamıştır; yalnızca kuralın kendisi yazılmıştır. Hiçbir kişinin dini veya mezhebi bu sitede yazılmaz.
- Din ve mitoloji özel adları maddesinin örnekleri yok. Aynı gerekçeyle yalnızca kuralın varlığı belirtilmiştir.
- TDK Yazım Kılavuzu madde numaraları yok. Basılı kılavuzun tam metnine erişilemediği için "madde şu" biçiminde numara verilmemiştir; kurallar TDK'nın web sitesindeki Yazım Kuralları bölümünden alınmıştır.
- MEB'e atfedilen bir tam kural listesi yok. MEB yalnızca kazanım düzeyinde konuşuyor, TDK'nınki gibi bir madde listesi yayımlamıyor.
- TDK dışında bağımsız bir kural otoritesi yok. İncelenen akademik materyal TDK kurallarını aktarıyor; bağımsız bir otorite değildir.
- "unvan" yazımı düzeltilmemiştir. TDK hem kural sayfasında hem sözlüğünde "ünvan" biçimini kullanıyor; alıntılarda bu yazım korunmuştur.
- Örnek cümlelerin tamamı yok. TDK'nın her madde için verdiği bütün örnekler değil, temsil edici olanlar aktarılmıştır.
- Osmanlı Türkçesi ve eski imlâ kuralları yok.
Sık Sorulan Sorular
Akrabalık adları büyük harfle mi yazılır?
Normal kullanımda küçük harfle yazılır. TDK'nın örnekleri "Tülay ablama gittim." ve "Ayşe teyzemin keki çok güzel."dir. Aynı kelimeler lakap veya unvan olduğunda büyük yazılır: Nene Hatun, Dayı Kemal, Gül Baba.
Ay ve gün adları ne zaman büyük yazılır?
Belirli bir tarih bildirdiğinde: "29 Ekim 1923", "Lale Festivali 25 Haziran'da başlayacak." Belirli bir tarihi belirtmediğinde küçük yazılır: "eylülün ikinci haftası", "perşembe günleri".
Doğu ve batı büyük mü küçük mü?
Düşünce, hayat tarzı ve politika anlamı bildirdiğinde büyük: Batı medeniyeti, Doğu mistisizmi. Yön bildirdiğinde küçük: Bursa'nın doğusu, Ankara'nın batısı.
"Konya ili" mi "Konya İli" mi?
"Konya ili" doğrudur. TDK'nın uyarısına göre özel ada dahil olmayıp tamlama kuran şehir, il, ilçe, belde ve köy sözleri küçük harfle başlar. Buna karşılık yer adında tür bildiren ikinci isim büyük yazılır: Van Gölü, Ağrı Dağı.
Kitap adlarında "ve" büyük mü yazılır?
Küçük yazılır. TDK'nın örnekleri Mai ve Siyah, Suç ve Ceza, Leyla ile Mecnun biçimindedir. Ancak özel adın tamamı büyük yazıldığında bunlar da büyük olur: DİL VE TARİH-COĞRAFYA FAKÜLTESİ.
Dünya kelimesi büyük mü yazılır?
Gezegen anlamında kullanıldığında büyük, diğer anlamlarda küçük. TDK'nın örneği: "Biz dünyadan ayrı yaşarken dünya epey değişmiş."
Kısaltmalarda nokta kullanılır mı?
Gelenekleşmiş T.C. ve T. dışında, büyük harflerle yapılan kısaltmalarda nokta kullanılmaz. TBMM, TDK, ABD biçiminde yazılır.
Ana başlık ile alt başlık arasında fark var mı?
Var. TDK'ya göre ana başlıktaki kelimelerin tamamı, alt başlıktaki kelimelerin ise yalnızca ilk harfleri büyük yazılır.
Kaynak ve kapsam: Bütün büyük harf kuralları, uyarı maddeleri ve örnekler Türk Dil Kurumu'nun Yazım Kuralları bölümündeki "Büyük Harflerin Kullanıldığı Yerler" sayfasından alınmıştır; kısaltmalarla ilgili kurallar aynı bölümdeki "Kısaltmalar" sayfasındandır. Kuralların madde düzeyinde bağımsız teyidi Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri kapsamındaki yayıncılıkta edisyon ve redaksiyon dersi materyaliyle yapılmıştır; bu materyal TDK ile çelişen veya TDK'ya ek bir kural içermemektedir. Sınıf düzeyine göre kazanımlar (T.1.4.8, T.2.4.8, T.3.4.7, T.4.4.10, T.5.4.5) ve "yazım kılavuzundan yararlanma" ifadesi MEB Türkçe Dersi Öğretim Programı (İlkokul ve Ortaokul 1-8. Sınıflar, Ankara 2019) belgesinden gelir. TDK'nın hem kural sayfasında hem Güncel Türkçe Sözlük'te "ünvan" yazımını kullandığı doğrulanmış ve alıntılarda bu yazım korunmuştur. Din, mezhep ve mitoloji özel adlarına ilişkin maddelerin örnekleri, bu sitenin yayın ilkeleri gereği aktarılmamış; yalnızca kuralın varlığı belirtilmiştir. TDK Yazım Kılavuzu'nun basılı tam metnine erişilemediği için madde numarası verilmemiştir. MEB, TDK'nınki gibi bir madde listesi yayımlamadığı için Bakanlığa atfedilen bir tam liste yazılmamıştır.
Yorumlar (0)
Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yapın.